Τετάρτη 22.4.15
Μιχάλης Διακαντώνης*

 

Σκοπός του παρόντος κειμένου, είναι η ανάλυση των παραγόντων που οδήγησαν στο ισραηλινό οικονομικό «θαύμα» απ’ τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και εντεύθεν, καθώς και η προσπάθεια εντοπισμού αναλογιών αλλά και διαφορών με τη σημερινή κατάσταση της ελληνικής οικονομίας, ώστε να αντληθούν χρήσιμα συμπεράσματα για την μελλοντική της πορεία.

Μετά τον πόλεμο του Yom Kippur το 1973, οι κυβερνήσεις του Ισραήλ ανέλαβαν τεράστιες δαπάνες για στρατιωτικούς εξοπλισμούς. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας, οι κρατικές δαπάνες αντιστοιχούσαν στα ¾ της συνολικής οικονομίας, γεγονός που οδήγησε σε μεγάλα δημοσιονομικά ελλείμματα, τα οποία καλύφθηκαν με έκδοση χρήματος απ’ την Κεντρική Τράπεζα του Ισραήλ. Η τακτική αυτή οδήγησε αρχικά σε υψηλό πληθωρισμό, ο οποίος συνοδευόμενος απ’ το ολοένα αυξανόμενο κόστος ζωής και τους υψηλούς μισθούς, εξελίχθηκε σε υπερπληθωρισμό, φθάνοντας το 450% το 1984. Σύντομα, υπήρξε αθρόα εκροή κεφαλαίων απ’ τη χώρα και ξέσπασε τραπεζική κρίση μέχρι που το 1985 οι πολιτικοί αρχηγοί των κομμάτων αποφάσισαν να βρουν διέξοδο, διοργανώνοντας μια μαραθώνια συνάντηση μόλις μίας ημέρας. Όταν η συνεδρίαση αυτή έλαβε τέλος, είχε από κοινού αποφασιστεί ο ισχυρός περιορισμός των κρατικών εξόδων, η υποτίμηση του νομίσματος και η αποσύνδεση μισθών και τιμών. Η συναίνεση αυτή υπήρξε το αρχικό καθοριστικό βήμα για την μετέπειτα μετάλλαξη της ισραηλινής οικονομίας.

Ένας δεύτερος καθοριστικός παράγοντας, ήταν η προσέλκυση Εβραίων της διασποράς, όταν η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Περίπου 710.000 Εβραίοι έφθασαν στο Ισραήλ, ενισχύοντας κατά 15% το εργατικό δυναμικό της χώρας. Σημαντικό στοιχείο αυτού του κομματιού της Εβραϊκής διασποράς ήταν το υψηλό μορφωτικό της επίπεδο (60% ήταν απόφοιτοι πανεπιστημίων) γεγονός που συνέβαλλε σημαντικά στην ενδυνάμωση βασικών επιστημονικών κλάδων. Επιπλέον, η αύξηση του πληθυσμού ενίσχυσε την κατανάλωση σε πολλούς τομείς της οικονομίας (τρόφιμα, κατοικίες, αγαθά πρώτης ανάγκης) και συνεπώς μεγέθυνε το εθνικό εισόδημα της χώρας. Το σύνολο της εβραϊκής διασποράς βοήθησε όμως και μ’ έναν άλλο τρόπο την οικονομία του Ισραήλ, καθώς απορρόφησε το 18% των κρατικών ομολόγων που εξεδόθησαν προκειμένου το δημόσιο χρέος -που ξεπερνούσε το 160% του ΑΕΠ το 1986- να μην καταλήξει σε χέρια ξένων πιστωτών.

Τρίτος και ουσιαστικότερος ίσως παράγοντας υπήρξε το επενδυτικό, θεσμικό αλλά και εκπαιδευτικό πλαίσιο που δημιούργησε το Ισραήλ για την ανάπτυξη της νέας επιχειρηματικότητας. Το Ισραήλ είναι γνωστό παγκοσμίως, ως «το κράτος των start-up εταιρειών». Η δραστηριότητα των venture capitals ανέρχεται στο 0,7% του ΑΕΠ στο Ισραήλ, όταν στις ΗΠΑ κυμαίνεται περίπου στο 0,3% και στην ΕΕ σχεδόν στο 0,1%.

Αυτό δεν είναι αποτέλεσμα μόνο του επιχειρηματικού δαιμονίου που διακρίνει διαχρονικά το εβραϊκό στοιχείο, αλλά κυρίως αποτέλεσμα οργανωμένης κρατικής αλλά και ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Όλα ξεκίνησαν το 1993 όταν με το πρόγραμμα Yozma, το κράτος αποφάσισε να επενδύσει $100 εκατομ. για να πραγματοποιήσει το όραμα της ανάπτυξης των venture capitals, παρέχοντας παράλληλα χαμηλή φορολογία αλλά και κρατικές επιχορηγήσεις στους ιδιώτες επενδυτές, με αποτέλεσμα σήμερα να υπάρχουν πάνω από 70 παρόμοια επενδυτικά κεφάλαια στο Ισραήλ. Από το 1995 έως το 2004 επενδύθηκαν στη χώρα πάνω από 12 δισ. δολάρια, μεγάλο μέρος εκ των οποίων προήλθε απ’ το εξωτερικό. Χαρακτηριστικότερη ίσως περίπτωση αποτελεί το Jerusalem Venture Partners, το οποίο ιδρύθηκε το 1993, έχοντας αντλήσει περίπου 1 δισ. δολάρια μέσω εννέα άλλων venture capitals και σήμερα ηγείται της εισαγωγής 13 ισραηλινών επιχειρήσεων στον Nasdaq, αλλά και της εξωστρεφούς δραστηριότητας 26 συνολικά εταιρειών σε αγορές της Ευρώπης και των ΗΠΑ.

Όταν δημιουργήθηκαν αυτά τα προγράμματα, το κράτος συγχρηματοδοτούσε σε ποσοστό 50% τους ιδιώτες. Σήμερα, το κράτος συνεχίζει να αναλαμβάνει ρίσκο, καθώς δανείζει επιχειρήσεις με την υποχρέωση αποπληρωμής του δανείου με επιτόκιο 3% εφόσον η επένδυση αποδώσει, ενώ σε περίπτωση αποτυχίας το δάνειο δεν αποπληρώνεται. Παρά τους κινδύνους που ενέχει αυτό το πρόγραμμα και το γεγονός ότι μόλις το 30% των συνολικών επενδυτικών σχεδίων τελικά επιτυγχάνει, η απόδοση που προκύπτει απ’ τα επιτυχημένα projects αρκεί για να υπερκαλύψει τις απώλειες των αποτυχημένων προσπαθειών.

Η υψηλή τεχνολογία είναι η αιχμή του δόρατος αυτών των venture capitals, καθώς ο τομέας του IT (Information Technology) αντιπροσωπεύει περισσότερο από το 1/3 των εξαγωγών του Ισραήλ. Η βιομηχανική παραγωγή υψηλής τεχνολογικής έντασης ανέρχεται στο 31%, όταν στις ΗΠΑ βρίσκεται στο 15% και στην Ευρώπη στο 10%. Η καινοτομία στους τομείς της υψηλής τεχνολογίας είναι όμως αποτέλεσμα και της αλληλεπίδρασης και διασύνδεσης του εκπαιδευτικού, επιχειρηματικού αλλά και αμυντικού τομέα. Οι νέοι στο Ισραήλ πηγαίνουν στρατό υποχρεωτικά στα 18 και υπηρετούν συχνά σε τεχνολογικές μονάδες υψηλών απαιτήσεων (π.χ. η 8200) με αποτέλεσμα να αποκτούν γνώσεις και εξειδίκευση που τους κάνει περιζήτητους όταν εισέλθουν στην αγορά εργασίας, υποκαθιστώντας ως ένα βαθμό την πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Επιπλέον, το εκπαιδευτικό σύστημα του Ισραήλ είναι έτσι διαρθρωμένο ώστε να υπάρχει υψηλή απορρόφηση των πτυχιούχων απ’ τις επιχειρήσεις, μέσω προγραμματισμού της εκπαίδευσης σε ειδικότητες όπου υπάρχουν ελλείψεις. Τέλος, το ίδιο το κράτος παρέχει με χαμηλό κόστος, οργανωμένους χώρους με απαραίτητες υποδομές (βιβλιοθήκες, ηλεκτρονικούς υπολογιστές, γραφεία) σε άτομα που επιθυμούν να αναπτύξουν νέες επιχειρηματικές ιδέες. Πέραν της μείωσης του αρχικού κόστους επένδυσης, αυτό που επιτυγχάνεται σε αυτούς τους χώρους είναι η συνύπαρξη ατόμων με διαφορετικές ειδικότητες και γνώσεις από ξεχωριστά επιστημονικά πεδία (πληροφορική, οικονομικά, ρομποτική, μηχανική, φυσική, βιολογία κλπ.) με αποτέλεσμα να δημιουργείται ένα γόνιμο brainstorming που οδηγεί σε πρωτότυπες και αποδοτικές επιχειρηματικές ιδέες.

Τέταρτος παράγοντας, της οικονομικής ευημερίας του Ισραήλ, είναι η καθοδήγηση της Κεντρικής Τράπεζας του από τον Stanley Fischer την περίοδο 2005-2013. Ο Fisher υπήρξε καθηγητής στο MIT, επικεφαλής οικονομολόγος της Παγκόσμιας Τράπεζας, υψηλόβαθμο στέλεχος στο ΔΝΤ, αντιπρόεδρος της Citigroup ενώ σήμερα είναι ο αντιπρόεδρος της αμερικάνικης Fed. O Fischer άσκησε μια εύστοχη νομισματική πολιτική κατά την περίοδο της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης, αμβλύνοντας έτσι τις συνέπειες της για την οικονομία του Ισραήλ. Αυτό επιτεύχθηκε μέσω της θέσπισης ενός σταθερού στόχου για το ονομαστικό ΑΕΠ, ο οποίος προσεγγιζόταν άλλοτε μέσω πληθωρισμού και άλλοτε μέσω ανάπτυξης της πραγματικής οικονομίας, αποσκοπώντας στην διατήρηση χαμηλών ιδιωτικών χρεών αλλά και στην σταθερότητα της ισοτιμίας του σέκελ έναντι του δολαρίου προκειμένου να μην επηρεαστούν οι ισραηλινές εξαγωγές.

Πέμπτον, έχουν υπάρξει μεγάλες και αποδοτικές επενδύσεις στον τομέα ενέργειας του Ισραήλ (απόρροια και της τεχνολογικής καινοτομίας που διαθέτει η χώρα) που έχουν οδηγήσει στην ανακάλυψη σημαντικών κοιτασμάτων φυσικού αερίου όπως το Leviathan, το Tamar, το Dalit, το Mari-B και το Noa. Τα οικόπεδα αυτά θα καταστήσουν το Ισραήλ όχι μόνο ενεργειακά αυτόνομο για πολλές δεκαετίες αλλά και ταυτόχρονα εξαγωγέα φυσικού αερίου. Κάποιες εκτιμήσεις αξιολογούν αυτά τα κοιτάσματα σε $500 δις. δολάρια και θεωρούν ότι ο ενεργειακός τομέας θα αποτελέσει το ¼ του ΑΕΠ για τα επόμενα 25 χρόνια.

Τελευταίο, αλλά εξίσου σημαντικό στοιχείο αποτελεί το ζήτημα της κουλτούρας. Ο Εβραϊκός λαός, επιδεικνύει διαχρονικά μια ικανότητα στο εμπόριο και γενικότερα στο επιχειρείν, ενώ διακρίνεται από υψηλό βαθμό συνοχής, αλληλοβοήθειας και ομόνοιας όχι μόνο σε ιστορικά δύσκολες στιγμές αλλά και στην καθημερινότητά του. Το χαρακτηριστικό αυτό οφείλεται εν μέρει στις συνεχείς και απηνείς διώξεις που ιστορικά έχει δεχθεί το εβραϊκό στοιχείο απ’ την εποχή της Βίβλου μέχρι και την περίοδο του Ναζισμού.

Ποιες είναι όμως οι αναλογίες και οι διαφορές με την ελληνική περίπτωση και τι πραγματικά μπορούμε να διδαχθούμε απ’ το παράδειγμα του Ισραήλ; Καταρχάς, αυτό που απουσιάζει απ’ την ελληνική πολιτική σκηνή είναι η κουλτούρα της συνεννόησης και της σύμπνοιας σε κρίσιμα εθνικά ζητήματα. Το παράδειγμα της εθνικής συνδιάσκεψης του 1985 στο Ισραήλ αποτελεί πρότυπο για το πώς ένα έθνος αποκτά ομόφωνη και σταθερή πολιτική, ενισχύοντας έτσι το εσωτερικό του μέτωπο και ενδυναμώνοντας τη θέση του σε σχέση με εξωτερικούς παράγοντες και κινδύνους. Βεβαίως, το ζήτημα της πολιτικής κουλτούρας δεν αλλάζει απ’ τη μια μέρα στην άλλη, καθώς απαιτεί την ανανέωση του πολιτικού προσωπικού της χώρας, την ανάπτυξη δράσης με γνώμονα το εθνικό συμφέρον και όχι τους ιδιοτελείς σκοπούς, αλλά και την καλλιέργεια ενός νέου διακομματικού πολιτικού ήθους.

Δεύτερον, χρειάζεται η αξιοποίηση των ανθρώπινων και υλικών πόρων της ελληνικής διασποράς. Η χρησιμοποίηση σε κρατικές ή κυβερνητικές θέσεις των Ελλήνων της διασποράς θα ανανεώσει το πολιτικό σκηνικό της χώρας, θα ενδυναμώσει τις σχέσεις Διασποράς-Ελλάδας, ενώ παράλληλα θα μεταλαμπαδεύσει στη χώρα μας χρήσιμες ιδέες και πρακτικές που έχουν αποκτηθεί στο εξωτερικό. Σε υλικό επίπεδο, θα πρέπει να θεσμοθετηθούν οργανωμένες δράσεις για την ανάπτυξη επιχειρηματικότητας από Έλληνες του εξωτερικού, όχι στη λογική της «αρπακτής» και του πρόσκαιρου οφέλους, αλλά στη βάση της δημιουργίας μιας νέας και μόνιμης επενδυτικής εισροής που θα ενισχύσει την εγχώρια οικονομία. Οι επενδύσεις της διασποράς θα μπορούσαν να ενισχυθούν μέσα από φορολογικά κίνητρα και κρατικές επιδοτήσεις, ενώ καλή ιδέα θα αποτελούσε και η έκδοση ελληνικών ομολόγων της διασποράς για την μείωση της εξάρτησης από εξωτερικούς δανειστές.

Τρίτον και σημαντικότερον, απαιτείται μια πλήρης αναδιάταξη του επενδυτικού, θεσμικού και εκπαιδευτικού πλαισίου στην Ελλάδα. Η χώρα διαθέτει υψηλό ποσοστό αποφοίτων Πανεπιστημίου, καθώς και επιστήμονες που διακρίνονται εκτός Ελλάδας. Η πρόσφατη κρίση όμως δημιούργησε μια ισχυρή εκροή επιστημονικού προσωπικού που αναζήτησε μια καλύτερη τύχη στο εξωτερικό. Για το λόγο αυτό, απαιτείται η παροχή επενδυτικών κινήτρων όχι μόνο μέσα από φορολογικές ελαφρύνσεις, αλλά και μέσα απ’ τη θέσπιση ενός οργανωμένου πλαισίου ανάπτυξης της νέας επιχειρηματικότητας. Η δημιουργία χώρων όπου θα παρέχονται φθηνά ή και δωρεάν για κάποιο χρονικό διάστημα, οι βασικές υποδομές και υπηρεσίες που απαιτούνται για την γένεση νέων επιχειρηματικών ιδεών, είναι ένα μέτρο που θα δώσει ώθηση στην καινοτόμο επιχειρηματικότητα. Ήδη ανάλογες πρωτοβουλίες έχουν αναπτυχθεί στον ιδιωτικό τομέα μέσω ελληνικών τραπεζικών ιδρυμάτων, όμως η συμμετοχή του κράτους στη χρηματοδότηση (κατά το πρότυπο του Ισραήλ) είναι αυτή που θα δώσει μεγαλύτερη δυναμική στο όλο εγχείρημα και θα απαλλάξει τους νέους επιχειρηματίες απ’ το φόβο της αποτυχίας και της οικονομικής καταστροφής. Η απουσία κατά την παρούσα περίοδο των οικονομικών πόρων που απαιτούνται για τέτοια εγχειρήματα, θα πρέπει να ωθήσει την ελληνική πλευρά να διαπραγματευτεί την παροχή τους μέσα από ευρωπαϊκά προγράμματα (π.χ. ΕΣΠΑ) και την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, με το επιχείρημα ότι τέτοια projects όχι μόνο δεν απαιτούν τεράστια ποσά αλλά συντείνουν στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας και την αύξηση της απασχόλησης.

Στον εκπαιδευτικό τομέα, απαιτείται η άμεση αναδιάρθρωση των αναλυτικών προγραμμάτων στο Λύκειο, η κατάργηση πανεπιστημιακών τμημάτων μηδαμινής εργασιακής απορρόφησης, καθώς και η καθιέρωση αξιολόγησης και επανεκπαίδευσης για το εκπαιδευτικό προσωπικό όλων των βαθμίδων. Η στενότερη διασύνδεση εκπαίδευσης και εργασίας θα πρέπει να γίνει υπό το πρίσμα όχι της απόλυτης εξειδίκευσης, αλλά με την οπτική του προγραμματισμού βάσει των παραγωγικών αναγκών και δυνατοτήτων της χώρας. Τέλος, ο χρόνος στρατιωτικής θητείας για τους άνδρες, θα πρέπει να αξιοποιηθεί πιο γόνιμα, μέσω της εκπαίδευσης των στρατευσίμων σε θέσεις και αρμοδιότητες που θα τους φανούν χρήσιμες και ως πολίτες και θα είναι υψηλής τεχνολογικής και επιστημονικής εξειδίκευσης.

Σε επίπεδο νομισματικής πολιτικής, η Ελλάδα δεσμεύεται από τη συμμετοχή της στην Ευρωζώνη, με κύριο στόχο την διατήρηση χαμηλού πληθωρισμού, χαμηλών ελλειμμάτων και χαμηλού επιπέδου χρέους. Συνεπώς, η Τράπεζα της Ελλάδος έχει περιορισμένο πλαίσιο δράσης στο νομισματικό πεδίο. Το μόνο που μπορεί να προταθεί μέσω της ελληνικής κυβέρνησης είναι η «χαλάρωση» αυτών των αυστηρών πλαισίων σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, μέσω της ανάδειξης του παραδείγματος του Ισραήλ για την επίτευξη σταθερού ονομαστικού ρυθμού ανάπτυξης (μέσω πληθωρισμού όταν χρειάζεται) αλλά και η διατήρηση μικρότερων πρωτογενών πλεονασμάτων έως ότου η οικονομία ανακτήσει την δυναμικότητά της.

Όσον αφορά το ενεργειακό κομμάτι, η αξιοποίηση των κοιτασμάτων της χώρας μας έχει ήδη δρομολογηθεί τα τελευταία χρόνια, όμως θα πρέπει να παρακαμφθούν πολλές γραφειοκρατικές αγκυλώσεις. Η συνεργασία με το Ισραήλ στον εν λόγω τομέα θα παρέχει τεχνογνωσία ανωτάτου επιπέδου αλλά και θα διευκολύνει την ενεργειακή σύζευξη των δύο χωρών σε προγράμματα κοινού ενδιαφέροντος. Ο σχεδιασμός της ανάπτυξης του ενεργειακού τομέα, θα πρέπει να γίνει εντός ενός ασφαλούς κανονιστικού πλαισίου, ώστε να μην πληγεί το περιβάλλον αλλά και ο τουριστικός τομέας της χώρας.

Τέλος, πέραν της ύπαρξης μια διαφορετικής πολιτικής κουλτούρας απαιτείται και το «ξύπνημα» των κοινωνικών, πολιτικών και εθνικών ευαισθησιών που διαθέτουν οι Έλληνες πολίτες. Ο Έλληνας, ιστορικά υπήρξε ανήσυχος, με επιχειρηματικό και εμπορικό πνεύμα, ταξιδευτής, ερευνητής αλλά και ταυτόχρονα φίλερις και διχαστικός. Αυτά τα δύο τελευταία χαρακτηριστικά είναι που πρέπει να αποτινάξει από πάνω του. Η ομόνοια, η σύμπνοια και η αλληλεγγύη, δεν πρέπει να αποτελούν συμπεριφορές που εμφανίζονται μονάχα στις εθνικές τραγωδίες ή στις μεγάλες κρίσεις του Ελληνισμού αλλά τρόπος καθημερινής φιλοσοφίας και πρακτικής. Ως προς το ζήτημα αυτό, δεν υπάρχει καλύτερο παράδειγμα προς μίμηση απ’ τη διαχρονική συμπεριφορά του εβραϊκού έθνους. 

 * Ο Μιχάλης Διακαντώνης είναι οικονομολόγος/διεθνολόγος