Haaretz  1.4.10

Του Amir Or

Η δομή και το τελετουργικό της τελετής seder έχουν τις ρίζες τους στο έθιμο του 'Συμποσίου' που συναντά κανείς στον αρχαίο Ελληνιστικό κόσμο έχοντας μάλιστα υιοθετήσει ορισμένες από τις κακές του συνήθειες.

Τι σχέση έχει ένα ερίφιο που αγόρασε ο Πατέρας με τη γιορτή του Πάσχα; Σε αντίθεση με το seder μας, υπήρχε μια εποχή που πράγματι θυσίαζαν ένα ερίφιο. Η βιβλική γιορτή του Pesach είναι γιορτή της θυσίας όπως η Μουσουλμανική Id al-Adha – μια γιορτή των βοσκών όπου μια διπλή θυσία χρησίμευε όσο ως γεύμα (αρνί) όσο και ως προστασία από τους δαίμονες (ερίφιο). Η λέξη Pesach σημαίνει το ίδιο το θυσιασμένο ζώο και το ερίφιο αποτελούσε τον αποδιοπομπαίο τράγο που προοριζόταν να κατευνάσει τις δυνάμεις του σκότους.

Στην λαϊκή θρησκεία της προ-Ισλαμικής Αραβίας, μια τέτοια θυσία γινόταν μπροστά σε μια σκηνή με την ευκαιρία ενός γάμου ή στα πλαίσια ενός τελετουργικού για την προστασία από την πανούκλα. Οι άνθρωποι ράντιζαν τους "παραστάδες της πόρτας" με το αίμα του θυσιασμένου ζώου - "mezuzot" – σαν ένα φυλακτό ενάντια στους δαίμονες. 

Ο Ιουδαϊσμός, ο οποίος πήρε σάρκα και οστά ως μια νέα προφητική θρησκεία κατά το δεύτερο ήμισυ της πρώτης χιλιετίας π.Χ, "κληρονόμησε" αυτόν τον τύπο θυσίας από την αρχαία Εβραϊκή θρησκεία αλλά άλλαξε σημαντικά τα έθιμά της. Η γιορτή έγινε προοδευτικά θρησκευτική χωρίς την πρακτική της θυσίας του ζώου.

Δεν ήταν όμως μόνο το εορταστικό ψήσιμο κρεάτων κατά τη διάρκεια της Εβραϊκής γιορτής που εξαφανίστηκε: Άλλαξε όλο το ύφος της γιορτής. Στη Διασπορά, το Πάσχα έπαψε να έχει το χαρακτήρα μιας γιορτής της φύσης, όπως ήταν αρχικά, κι έγινε ο εορτασμός ενός ιστορικού μύθου: Το θέμα της άνοιξης αντικαταστάθηκε από τις ιστορίες της Αιγύπτου. Επιπλέον, η γιορτή έχασε τα πανάρχαια τελετουργικά της και υιοθέτησε Ελληνικά χαρακτηριστικά.

Στη γιορτή μας, δεν θυσιάζουμε πλέον αμνούς και ερίφια μπροστά από το σπίτι και δεν ραντίζουμε με αίμα τις πόρτες από τα σπίτια μας. Αυτό όμως που προβλέπει η γιορτή είναι φαγητό και ποτό και πολλές συζητήσεις καθώς και διάφορα άλλα έθιμα των οποίων δεν υπάρχει μεν κανένα ίχνος στη Βίβλο αλλά ήταν ευρέως διαδεδομένα στον Ελληνορωμαϊκό κόσμο.

Το Πασχαλινό seder που γνωρίζουμε διαμορφώθηκε κατά τους Ελληνιστικούς χρόνους: Πρόκειται για ένα κανονικό "συμπόσιο" στην παράδοση του Ελληνικού συμποσίου (που σημαίνει "πίνουμε μαζί"). Στα συμπόσια οι συμμετέχοντες έγερναν το κορμί τους αναπαυτικά σε ειδικούς καναπέδες. Το ποτό στα συμπόσια δεν ήταν ελεύθερο αλλά εναπόκειτο στις εντολές του τελετάρχη ο οποίος καθόριζε και τη σειρά των ομιλητών. "Όλοι πλαγιάζουμε αναπαυτικά" όπως γινόταν στο Ελληνικό συμπόσιο και, ομοίως, το ποτό και η συζήτηση δεν είναι ελεύθερα αλλά σύμφωνα με το προκαθορισμένο τελετουργικό που έχει καθορίσει ένας εκ των συμμετεχόντων.

Στα πρώτα συμπόσια στην αρχαιότητα, γινόταν σπονδή με κρασί στο Διόνυσο από ένα ειδικό σκεύος από το οποίο απαγορευόταν να πιει κανείς. Σκοπός αυτού του τελετουργικού ήταν να καλέσει το θεό να παραστεί και ν’ απλώσει το πνεύμα του στο συμπόσιο και τους συμμετέχοντες. Το ίδιο ισχύει και για το ποτήρι του Προφήτη Ηλία ο οποίος αντικατέστησε τον Διόνυσο για μας - δεν πρέπει να πιούμε από αυτό αλλά πρέπει να το αφήσουμε γι’ αυτόν προκειμένου να διασφαλίσουμε ότι θα επισκεφθεί το σπίτι και θα το ευλογήσει.

Όπως μπορούμε να μάθουμε από την ίδια τη Haggadah, το seder αρχικά δεν ακολουθούσε ένα προκαθορισμένο τελετουργικό αλλά μάλλον ήταν μια συζήτηση μεταξύ σοφών αντρών σ’ ένα συμπόσιο στα πρότυπα των συζητήσεων που θα μπορούσε να είχε ο Σωκράτης και οι συνάδελφοί του στην εποχή τους. Το έθιμο της αφήγησης μυθικών ιστοριών και της εκφώνησης ομιλιών για την ιστορία της γιορτής - καθώς και τα τραγούδια και τ’ άλλα στοιχεία που αποσκοπούν στη διαπαιδαγώγηση των νέων - προέρχονται επίσης από το έθιμο του παραδοσιακού Ελληνικού συμποσίου.

Τα "Συμπόσια" του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα καθώς και τα συμποσιακά τραγούδια που έχουν διασωθεί μέχρι τις ημέρες μας, μαρτυρούν την αφοσίωση των συμμετεχόντων στη συζήτηση και τη διδασκαλία ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ. Τα ποιήματα που έγραψε ο Θέογνις προς τον αγαπημένο του Κύρνο, μαζί με πολλά άλλα έργα, συγκεντρώθηκαν σ’ ένα μεγάλο τόμο διδακτικής συμποσιακής ποίησης, στόχος της οποίας ήταν η μύηση των νέων στον κύκλο του πολιτισμού και της κοινωνίας.

Η εντολή να μην καταναλώνεται άλλο φαγητό μετά το afikoman και η διευκρίνηση αυτού στο Talmud της Ιερουσαλήμ συνδέονται επίσης μ’ αυτή την παράδοση. Η απαγόρευση του afikoman δεν σχετίζεται με την "κρυμμένη" matza αλλά μάλλον με τα έθιμα του Ελληνικού συμποσίου. Είναι μια προειδοποίηση ενάντια στο επικόμιον - την κραιπάλη από το μεθύσι που συχνά συνόδευε τη λήξη ενός συμποσίου. Ήταν σύνηθες φαινόμενο ομάδες ζαλισμένων Ελλήνων να φεύγουν από ένα συμπόσιο και να εισβάλουν απρόσκλητοι σε άλλα σπίτια όπου, μισοαστεία μισοσοβαρά, έκαναν θόρυβο και ζητούσαν φαγητό και δώρα. Ένα ίχνος αυτού του εθίμου μπορεί να βρεθεί σε κάποιο σχόλιο του Rashi, ο οποίος εξακολουθεί να ερμηνεύει την έννοια του afikoman ως afiku man - "φέρτε λιχουδιές" - εξηγώντας ότι αυτός ήταν "ο τρόπος που στην αρχαιότητα τέλειωναν το γεύμα τους, με λιχουδιές".

Εν τούτοις, η σχέση μεταξύ του επικόμιου – που σημαίνει μετά το γεύμα ή, στη σημερινή διάλεκτο, επιδόρπιο - και της κλοπής της "κρυμμένης" matza δεν παραβλέπεται. Η διδαχή της Haggadah είναι να μην καταναλώνεται άλλο φαγητό μετά το afikoman. Το έθιμο των "λύτρων" ρίζωσε τόσο βαθιά ώστε αντί να εξαφανιστεί, βρέθηκε ένα τρόπος να περιληφθεί στο τελετουργικό: Κατά τη διάρκεια του seder, η κρυμμένη matza "εξαγοράζεται" από τα παιδιά με δώρα αλλά αυτά - και σίγουρα όχι οι ενήλικες - δεν επιτρέπεται να περιφέρονται από το ένα σπίτι στο άλλο ζητώντας τέτοια λύτρα από παντού. Τα λύτρα των δώρων με τα οποία εξαγοράζεται το afikoman από τα παιδιά συνδέεται ουσιαστικά με το Ελληνικό έθιμο.

Η κλοπή λιχουδιών και δώρων στο επικόμιο του seder προφανώς προήλθε από τα λαϊκά έθιμα όπως αυτά τηρούνται από τα παιδιά κατά τη διάρκεια της Γιορτής της Χελιδόνας - μιας Ελληνικής γιορτής κατά τη διάρκεια της οποίας τα παιδιά γυρίζουν στα σπίτια και τραγουδούν ζητώντας "δώρα για τα χελιδόνια". Στην αστική πραγματικότητα της Ελληνικής και της Ελληνιστικής κοινωνίας, το έθιμο υιοθετήθηκε από ελευθεριάζοντες νέους οι οποίοι υπερέβαιναν κατά κανόνα τα όρια.

Εν κατακλείδι (αν και δεν συστήνεται για διδασκαλία σε παιδιά), αυτό είναι το "Τραγούδι της Χελιδόνας" από το νησί της Ρόδου:

*«Ήλθε το χελιδόνι ήλθε / φέρνει τις καλοκαιριές / και χαρούμενες χρο-νιές, / κάτασπρη έχει την κοιλιά, μαύρη την ουρά. / Ρίξε συκοπιτα-ρίδα / από το αρχοντικό σου, / φέρε κύπελλο κρασί / και κανίστρι με τυρί. / Και το ξεροκόμματο, / μα και το αυγόψωμο / αγαπά το χελιδόνι. Να του δίνουμε ή θα καλοχεριστού-με; / Αν μας δώσεις - Αν μας αρνη-θείς, ησυχία δε θα βρεις· / ή θα αρπάξουμε την πόρτα ή τ’ ανώφλι της / ή τη νοικοκυρά που ναι μες στο σπίτι· / είναι μικροκαμωμένη, εύκολα σηκώνεται. / Αν θα μας φιλοδωρήσεις, να ’ναι κάτι που αξίζει. / Άνοιγε, άνοιγε τη θύρα στα χελιδονάκια·•/ δεν είμαστε δα γέροι, είμαστε παιδιά».

 

*Από το βιβλίο της Α’ Γυμνασίου (μτφρ. Μ.Ζ. Κοπιδάκης)