Haaretz 1.4.10
Του Ofer Aderet
Η Yasmin Levy παρομοιάζει τον εαυτό της με μια πεταλούδα που φτερουγίζει ανάμεσα στα λουλούδια, επικονιάζοντάς τα. Τα λουλούδια είναι χώρες και λαοί και η γύρη είναι τα Λαντίνο τραγούδια της. "Διαδίδω αυτά τα τραγούδια επειδή είναι το μόνο πράγμα που θα επιβιώσει από αυτή τη γλώσσα", δηλώνει. "Μέσα σε λιγότερο από μια γενιά, θα εξαφανιστεί εντελώς".
Καθόμαστε στο λόμπι ενός ξενοδοχείου στη Ζυρίχη της Ελβετίας μόλις λίγες ώρες μετά τη συναυλία που έδωσε μπροστά σ’ ένα κοινό 500 ατόμων. Σύντομα, θα επιβιβαστεί σ’ ένα αεροπλάνο για τον επόμενο σταθμό της εξαντλητικής παγκόσμιας περιοδείας που ξεκίνησε τον Ιανουάριο και θα διαρκέσει μέχρι το Μάιο.
Η 34χρονη Levy από την Ιερουσαλήμ ξεκίνησε την τελευταία δεκαετία μια αθόρυβη και διακριτική επανάσταση. Σε συνεργασία με μια ομάδα μουσικών διεθνούς φήμης (συμπεριλαμβανομένου κι ενός από το Ντουμπάι), έχει καταφέρει να δίνει πάνω από 80 συναυλίες το χρόνο προσελκύοντας θαυμαστές μιας κουλτούρας 500 χρόνων που κινδυνεύει να σβήσει. Οι συναυλίες της σε Νέα Υόρκη, Λονδίνο, Παρίσι και Σίδνεϋ ήταν sold-out όμως έχει τραγουδήσει και σε μικρότερες πόλεις σ’ όλη την Ισπανία, τη Γερμανία, την Ολλανδία, τη Φινλανδία, τη Σουηδία, την Τουρκία και την Ελλάδα. Τον Μάιο, έχουν προγραμματιστεί τέσσερις συναυλίες της στο Ισραήλ.
"Πήρα παραδοσιακά τραγούδια, άλλαξα τους ρυθμούς, τα διασκεύασα, πρόσθεσα μερικά όργανα και τα έκανα ν’ ακούγονται νεότερα και πιο ενδιαφέροντα", τονίζει επιδεικνύοντας ταυτόχρονα πως στοιχεία τζαζ και φλαμένκο αναμιγνύονται με Κουβανέζικους ήχους για να παράγουν ένα ρυθμικό κομμάτι Λαντίνο. "Κατάλαβα ότι για ν’ αγγίξω ένα πιο νεανικό κοινό, έπρεπε να κάνω αυτά τα τραγούδια πιο προσιτά και υποδηλωτικά".
Παρ’ όλα αυτά, ποτέ δεν θ’ άλλαζε τους στίχους ή τις μελωδίες: "Δεν έχω το δικαίωμα να κάνω κάτι τέτοιο", είπε. "Δεν είναι δικά μου τραγούδια".
Παλαιά γλώσσα
Η Λαντίνο, γνωστή και ως Spaniolit ή Ισπανοεβραϊκή, προήλθε από τη γλώσσα που μιλούσαν οι Εβραίοι της Ισπανίας πριν από την Απέλαση του 1492. Οι Εβραίοι της Ιβηρικής Χερσονήσου εκδιώχθηκαν μαζί με τις αναμνήσεις, τα τραγούδια και την γλώσσα τους, τα Ισπανικά του 15ου αιώνα. Η γεωγραφική και πολιτιστική απόσταση από τη μητρική χώρα είχε ως αποτέλεσμα η γλώσσα των Σεφαρδιτών Εβραίων και των απογόνων τους να μην εξελιχτεί όπως τα σύγχρονα Ισπανικά. Η συνάντηση επομένως με κάποιον που μιλά τη Λαντίνο τον 21ο αιώνα είναι μια μοναδική εμπειρία, παρόμοια με τη συνάντηση με κάποιον που μιλά τα Εβραϊκά της Βίβλου.
Οι εξόριστοι Εβραίοι συγχωνεύτηκαν σε κοινότητες σ’ ολόκληρη την Οθωμανική Αυτοκρατορία και, μέσα σ’ έναν αιώνα, η Λαντίνο έγινε η πιο διαδεδομένη ομιλούμενη γλώσσα μεταξύ των Εβραίων της λεκάνης της Μεσογείου. Οι περισσότερες από τις Εβραϊκές αυτές κοινότητες, συμπεριλαμβανομένων κι εκείνων της Θεσσαλονίκης, της Ρόδου, της Σερβίας και της Βοσνίας, καταστράφηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος. Οι περισσότεροι επιζήσαντες μετανάστευσαν στο Ισραήλ όπου εξαναγκάστηκαν να μιλούν Εβραϊκά. Έτσι, η Λαντίνο προοδευτικά ξεχάστηκε.
"Υπάρχει ένα κύμα αναγέννησης που σαρώνει τον κόσμο γιατί οι άνθρωποι φοβούνται μήπως χάσουν κάτι πολύ σημαντικό γι’ αυτούς - τον πολιτισμό τους", τονίζει η συγγραφέας Matilda Koen-Sarano από την Ιερουσαλήμ η οποία συνέταξε το πρώτο στην ιστορία λεξικό Λαντίνο-Εβραϊκά/ Εβραϊκά -Λαντίνο. Χρειάστηκε επτά χρόνια για να ολοκληρώσει τα 50.000 λήμματα του λεξικού.
"Εξεπλάγην όταν έμαθα ότι υπάρχει ένα τεράστιο κοινό που ενδιαφέρεται γι’ αυτή τη γλώσσα, σίγουρα μεγαλύτερο από όσο νόμιζα προτού ασχοληθώ", τονίζει η Koen-Sarano. Σ’ αυτό περιλαμβάνονται "φοιτητές που τη σπουδάζουν στα πανεπιστήμια, τραγουδιστές, καλλιτέχνες και νοσταλγοί του παρελθόντος". Η Sarano εργάζεται τώρα πάνω σ’ ένα βιβλίο μαγειρικής με συνταγές από άτομα που μιλούν τη Λαντίνο.
Το λεξιλόγιο Λαντίνο περιέχει εκατοντάδες λέξεις που έχουν εξαφανιστεί από την Ισπανική καθώς και λέξεις από τις γλώσσες περιοχών όπου εγκαταστάθηκαν αυτοί που τη μιλούσαν συμπεριλαμβανομένων των Εβραϊκών, Αραβικών, Τουρκικών, Ελληνικών, Γαλλικών και Ιταλικών. Μέχρι τον 20ο αιώνα, η Λαντίνο γραφόταν είτε μ’ Εβραϊκούς χαρακτήρες, όπως και η Yiddish (η Γερμανοεβραϊκή γλώσσα), είτε με τη γραφή Rashi. Τώρα γράφεται με Λατινικούς χαρακτήρες.
Όταν η Sarano καλείται ν’ αναφέρει μερικές λέξεις Λαντίνο που έχουν περάσει στα Εβραϊκά, επιδίδεται σ’ ένα λεκτικό χείμαρρο που περιλαμβάνει λέξεις όπως οι pustema (υποτιμητικός όρος που σημαίνει "χαζό κορίτσι"), kalavasa (όρος αργκό που σημαίνει "κοκκινομάλλα"), palavra (όρος αργκό που σημαίνει "λόγια που αποσκοπούν να προσελκύσουν την προσοχή"), demiculu (όρος αργκό για το ανεπιτυχής ή κακός), soliko (μόνος, απομονωμένος), kombina (αργκό για το "ύποπτη επιχειρηματική συμφωνία"), sponga (αργκό για "καθαρισμός") και borekas.
Η Λαντίνο δεν έχει γίνει απλά το επίκεντρο μιας πολιτιστικής και δημοφιλούς αναβίωσης αλλά έχει προσελκύσει κι ένα ανανεωμένο ακαδημαϊκό ενδιαφέρον.
"Η Λαντίνο δεν έχει μέλλον ως ομιλούμενη γλώσσα αλλά μάλλον ως μια γλώσσα έρευνας", δηλώνει η Καθηγήτρια Tamar Alexander επικεφαλής του Κέντρου Moshe David Gaon για τον Πολιτισμό Λαντίνο στο Πανεπιστήμιο Ben-Gurion. Κανείς δεν γνωρίζει τον ακριβή αριθμό αυτών που μιλούν σήμερα τη γλώσσα. Οι περισσότερες εκτιμήσεις κάνουν λόγο για περίπου 100.000 άτομα, η πλειοψηφία των οποίων ζει στο Ισραήλ.
Δεκάδες φοιτητές κάθε χρόνο σπουδάζουν τη Λαντίνο στο Ben-Gurion και σε άλλα πανεπιστήμια του Ισραήλ.
"Προς το παρόν μιλούν τη Λαντίνο με τον παππού και τη γιαγιά τους αλλά στο μέλλον δεν θα έχουν κανέναν να συνομιλήσουν", παρατηρεί η Alexander. "Ο γιος μου δεν μπορεί να προφέρει ούτε μια λέξη στη Λαντίνο εκτός από το παρατσούκλι μου γι’ αυτόν 'μάτια μου' [mi ojos]".
Παρ’ όλα αυτά, αρνείται να θεωρήσει τη γλώσσα εξαφανισμένη. "Η Λαντίνο είναι μέρος της Ισραηλινής και Εβραϊκής κουλτούρας", τονίζει. "Έρευνα, εκδόσεις, βιβλία, περιοδικά, συμπόσια και πολιτισμός γνωρίζουν μια απίστευτη έκρηξη στη χρήση της Λαντίνο σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι επιδιώκουν μια επιστροφή στις ρίζες τους. Έχουν κατακλυστεί από νοσταλγία και επιδιώκουν τη γνώση της Λαντίνο".
Η Alexander και η ομάδα των μελετητών της προσπαθούν να διασώσουν άλλη μια γλώσσα που κινδυνεύει να εκλείψει, τη Haketia, μια συγχώνευση της Λαντίνο, των Εβραϊκών και των Αραβικών που εξακολουθεί να ομιλείται από τους Εβραίους στο βόρειο Μαρόκο. "Πρόκειται πραγματικά για μια γλώσσα υπό εξαφάνιση", σχολιάζει. "Είναι στα τελευταία της και οι προσπάθειές μας σ’ αυτόν τον τομέα προσανατολίζονται στη διάσωσή της".
Ο Καθηγητής Shmuel Refael και διευθυντής του Κέντρου Σπουδών Λαντίνο του Πανεπιστημίου Bar-Ilan υποστηρίζει ότι είναι ακόμη πολύ νωρίς για τον επικήδειο της Λαντίνο.
"Ορισμένοι ισχυρίζονται ότι επειδή η Λαντίνο δεν ακούγεται στο δρόμο, είναι σίγουρα μια νεκρή γλώσσα", αναφέρει. "Δεν υπάρχει όμως καμία επιστημονική απόδειξη γι’ αυτό. Ίσως υπάρχουν μέρη όπου μπορεί ακόμη ν’ ακουστεί. Εκτός αυτού, ποιός καθορίζει τον ελάχιστο αριθμό των ομιλητών που πρέπει να διαθέτει έχει μια γλώσσα προκειμένου να θεωρηθεί 'ζωντανή' ή 'νεκρή';"
Ο Refael προτείνει να κριθεί η γλώσσα βάσει ενός διαφορετικού κριτηρίου. "Η χρήση της Λαντίνο μπορεί να είναι περιορισμένη αλλά εξακολουθεί να διεκδικεί μια κεντρική θέση στην εθνική ταυτότητα των Σεφαρδιτών Εβραίων και στο Ισραηλινό πολιτιστικό πάζλ", τονίζει. "Η περιοχή όπου ομιλείται η Λαντίνο δεν καθορίζεται και ήταν πάντα ευμετάβλητη αλλά η γλώσσα είναι ένα σταθερό, ισχυρό στοιχείο που τους βοηθά να καθορίζουν την καταγωγή και την εθνικότητά τους, ένα σημείο υπερηφάνειας γι’ αυτούς".
'Από την κουζίνα της μητέρας μου'
Η Yasmin Levy πρωτοάκουσε την Λαντίνο στο σπίτι της. Ο πατέρας της Isaac Levy, ο οποίος πέθανε όταν ήταν μόλις 1 έτους, ήταν συνθέτης και ψάλτης που αφιέρωσε τη ζωή του στη συγκέντρωση και καταγραφή τραγουδιών Λαντίνο. "Έφερα αυτά τα τραγούδια από την κουζίνα της μητέρας μου", τονίζει. "Δεν είναι τραγούδια που προορίζονται για τη σκηνή. Αντίθετα, πρέπει να μείνουν στην καρδιά, στην ψυχή του καθενός".
"Οι γυναίκες τραγουδούσαν αυτά τα τραγούδια στην κουζίνα για αγαπημένα τους πρόσωπα που έφυγαν ενώ οι άνδρες τραγουδούσαν Λειτουργικούς ύμνους στη συναγωγή". "Με τον τρόπο αυτό μεταδιδόταν η γλώσσα από τη μια γενιά στην άλλη όπως γίνεται και με τους άγραφους νόμους".
Η οικογένεια της Levy ήθελε ν’ ασκήσει ένα επάγγελμα και να έχει τη μουσική ως χόμπι. Ξεκίνησε σπουδές ρεφλεξολογίας αλλά συνειδητοποίησε ότι η έλξη της στο τραγούδι ήταν πολύ μεγαλύτερη από οτιδήποτε άλλο. Όπως ήταν φυσικό, ξεκίνησε να τραγουδά στη γλώσσα της παιδικής της ηλικίας.
"Έχω πληρώσει ένα βαρύ τίμημα", σχολιάζει. "Είχα μπελάδες με την κοινότητα Λαντίνο του Ισραήλ η οποία με κατηγόρησε για ιεροσυλία και παραποίηση των τραγουδιών της".
Πολύ λίγοι άνθρωποι παρακολουθούσαν τις πρώτες συναυλίες της. "Μια φορά δέχτηκα ένα τηλεφώνημα από το Κέντρο Suzanne Dellal [στο Τελ Αβίβ] και μου είπαν, 'Θα έρθουν μόνο 30 άτομα σε μια συναυλία που θα δοθεί σε μια αίθουσα χωρητικότητας 180 ατόμων. Κάλεσε όποιον γνωρίζεις για να μην ντροπιαστούμε'". Πριν αρχίσει η παράσταση και καθώς η Levy σκούπιζε τα δάκρυα της στην τουαλέτα, παρατήρησε μια 80χρονη γυναίκα, μία εκ των 30 παρευρισκομένων. "Χτένισε τα μαλλιά της, πασαλείφτηκε με αρώματα και έκανε τα πάντα μόνο και μόνο για να δείχνει όμορφη στη συναυλία μου", θυμάται η Levy. "Τότε αποφάσισα ότι θα βάλω όλη μου την ψυχή στα τραγούδια μου γι’ αυτήν".
Αυτό έγινε οκτώ χρόνια και τέσσερα άλμπουμ πριν. Το τελευταίο της έργο, "Sentir", χαρακτηρίστηκε πρόσφατα από τους Times του Λονδίνου ως ένα από τα 100 καλύτερα άλμπουμ του 2009.
Τα περισσότερα από τα τραγούδια της είναι μελαγχολικά. "Δεν μπορώ να τραγουδήσω για τον ήλιο και τα λουλούδια, επειδή δεν είναι αυτό που είμαι", προσθέτει. "Τραγουδώ για τη θλίψη, την αγάπη και την απόγνωση. Μ’ αυτόν τον τρόπο εκφράζομαι, εκφράζω αυτό που είμαι".
Μετά από τη συναυλία της στη Ζυρίχη και λίγο πριν σωριαστεί στο κρεβάτι της, η Levy επιστρατεύει όλο της το κουράγιο για να υπογράψει άλμπουμ για τους θαυμαστές της. "Δεν ξέρω από πού έρχονται αυτοί οι άνθρωποι", λέει νιώθοντας σαφώς αμήχανη απ’ όλη την προσοχή. "Δεν το καταλαβαίνω". Η στοίβα των CD γίνεται όλο και μικρότερη αλλά η ουρά των θαυμαστών δεν τελειώνει.
"Αν ο πατέρας μου το έβλεπε αυτό, δεν θα το πίστευε", σχολιάζει. "Απλά θα γέλαγε".
http://www.haaretz.com/hasen/spages/1160485.html