YNET 13.4.10
Yair Lapid
Ο Yair Lapid εξετάζει το δίλημμα “επιβίωση εναντίον ηθικότητας” σε συνέχεια του Ολοκαυτώματος.
Πέρασαν 65 χρόνια από το Ολοκαύτωμα και ακόμη απλά γνωρίζουμε τι έγινε, χωρίς να είμαστε σε θέση να δράξουμε αυτό που χρειαζόμαστε προκειμένου να διαχειριστούμε αυτήν την πληροφορία. Νιώθεις ότι η Shoa υποτίθεται πως θα αλλάξει κάτι μέσα σου, ως Εβραίο, ως ανθρώπινη ύπαρξη και ως Ισραηλινό, αλλά τι ακριβώς;
Το Ολοκαύτωμα αποσύνθεσε οτιδήποτε γνώριζαν οι ανθρώπινες υπάρξεις για τους εαυτούς τους και στη συνέχεια μάς δίδαξε δύο αξέχαστα μαθήματα:
Το πρώτο είναι ότι πρέπει να επιβιώσουμε με κάθε τίμημα.
Το δεύτερο είναι ότι πρέπει να είμαστε ηθικοί.
Το ζήτημα έγκειται στο ό,τι ακόμη δεν γνωρίζουμε τι να κάνουμε όταν αυτά τα δύο μαθήματα αλληλοσυγκρούονται.
Οι επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος ήρθαν στο Ισραήλ προκειμένου να εγκαθιδρύσουν μία νέα ανθρώπινη κοινωνία, όπου κανείς δεν θα μπορεί να τους βλάψει μόνο και μόνο επειδή είναι Εβραίοι. Αυτό το μήνυμα είναι τόσο έξαλλο όσο και τρωτό. Όχι μόνο μας επιτρέπεται να κάνουμε τα πάντα -και εννοώ τα πάντα- προκειμένου να μην επιτρέψουμε δεύτερο Ολοκαύτωμα, αλλά αυτό συνιστά και το υπέρτατο καθήκον μας.
Το Εβραϊκό πεπρωμένο δεν θα μπορούσε να αντέξει ένα ακόμη χτύπημα, έστω και ένα που ελάχιστα θα θύμιζε Ολοκαύτωμα, και αυτό το οφείλουμε όχι μόνο στους εαυτούς μας αλλά και στις προηγούμενες γενιές.
Κάθε Ισραηλινός με ίχνος ιστορικής μνήμης (και ποιος δεν έχει;) γνωρίζει ότι η ύπαρξή μας είναι εύθραυστη. Τα σπίτια μας, τα εμπορικά κέντρα μας και οι δρόμοι στους οποίους βαδίζουμε -όλη η άσφαλτος και τα ατσάλινα τέρατα που υποτίθεται ότι εξασφαλίζουν αδιατάρακτη συνέχεια- είναι στην ουσία ένα λεπτό δίχτυ καμουφλάζ τοποθετημένο πάνω σε μία συνεχή ανησυχία απέναντι σε ανθρώπους που επιθυμούν να μας σκοτώσουν.
Εάν αφήσουμε έστω και μια στιγμή την έννοιας της επιβίωσης, οι νέοι Ναζί θα σηκωθούν -και δεν έχει σημασία εάν φοράνε κράνη της Βέρμαχτ ή κεφιγιά- και θα προσπαθήσουν να μας σκοτώσουν. Και μάθαμε επίσης ότι δεν μπορούμε να υπολογίζουμε στον κόσμο για να μας προστατεύσει. Βεβαίως, θα ταρακουνήσει τα κατάβαθα της ντελικάτης ψυχής τους, και ίσως να φτιάξουν και κάποιο ορφανοτροφείο για τα παιδιά μας στα περίχωρα των Βρυξελλών, αλλά καλύτερα θα κάνουμε να μην περιμένουμε τίποτε καλύτερα από αυτό.
Επί τη ευκαιρία, αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο ο μέσος Ισραηλινός εξοργίζεται όταν συναντά τους διανοητές της Νέας Αριστεράς, που προσποιούνται ότι το Ισραήλ είναι τμήμα της πεφωτισμένης Ευρώπης και πως, χάριν των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πρέπει να παύσουμε να καταπιέζουμε μάζες, των οποίων η μόνη αμαρτία είναι ότι θέλουν να μας σκοτώσουν. “Το Άουσβιτς δεν μπορεί να συνιστά δικαιολογία για οτιδήποτε” μας λένε συνεχώς. Ωστόσο, το Άουσβιτς δεν είναι η δικαιολογία, αλλά μάλλον μία απτή και ακόμη σχετική αιτία, που είναι αποθηκευμένη σε εκατομμύρια πτώματα.
Δεν μου αρέσουν ιδιαίτερα τα αστεία με το Ολοκαύτωμα, ωστόσο υπάρχει ένα που δεν μπορώ να ξεχάσω: Γιατί το Άουσβιτς είναι αισιόδοξο μέρος; Γιατί όλοι οι πεσιμιστές ήσαν ήδη στην Νέα Υόρκη μέχρι τότε. Όπως και κάθε άλλο ωραίο αστείο, και αυτό βασίζεται σε μία βασική αλήθεια: Πρέπει να προετοιμαζόμαστε για το χειρότερο σενάριο, γιατί αλλιώς θα υλοποιηθεί.
Η κοινοτοπία της σιωπής
Παρόλα αυτά, εάν αυτό συνοψίζει τα μαθήματα του Ολοκαυτώματος, δεν θέτει κάποιο δίλημμα σε εμάς. Το πρόβλημα έγκειται στο ό,τι η Shoa μάς δίδαξε επίσης ότι ένα μέρος τη επιβίωσης -και πιθανόν το πιο βαρυσήμαντο μέρος- στέφεται γύρω από την ύπαρξη ανθρώπινης ηθικής. Χωρίς ανθρώπινη ηθική δεν θα υπήρχε ούτε Τσόρτσιλ ούτε αντάρτες ούτε οι ΗΠΑ θα έμπαιναν στον πόλεμο ούτε ο Κόκκινος Στρατός υπό την ηγεσία ενός Εβραίου ονόματι Ανατόλι Σαπίρο θα απελευθέρωνε το Άουσβιτς.
Το Ολοκαύτωμα άλλαξε την αντίληψη μας για την ηθική όχι μόνο γιατί ανακαλύψαμε ότι η ηθική είναι το μόνο πράγμα που αντιστέκεται στο απόλυτο κακό αλλά επίσης επειδή μετατόπισε το κέντρο βάρους από την κοινωνία στο άτομο. Μέχρι τη Shoa, η ανθρωπότητα έβλεπε την ηθική σαν κοινωνικό προϊόν. Οι 10 Εντολές είναι ένα καλό παράδειγμα για αυτό: πήραμε οδηγίες από το κατεστημένο και τις ακολουθήσαμε επειδή γνωρίζαμε ότι ήσαν σοφότερες από εμάς και απέβλεπαν στην ευημερία μας.
Ωστόσο, κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος οι μόνοι ηθικοί άνθρωποι ήσαν ακριβώς εκείνοι οι οποίοι αρνήθηκαν να ακούσουν τις διαταγές του κατεστημένου των χωρών τους. Η Άννα Άρεντ έγραψε ότι εάν είχαμε αποδεχτεί την ηθική αντίληψη που υπήρχε μέχρι τη Shoa, δεν θα οδηγούσαμε τον Άιχμαν ενώπιον της δικαιοσύνης. Στο κάτω κάτω, εκείνος έδρασε σύμφωνα με την ηθική που ήταν κοινή στην εποχή του και βεβαίως στη χώρα του.
Επίσης, το ό,τι απαγγείλαμε κατηγορίες στο Άιχμαν, ήταν πράξη πίστης στην ανθρώπινη φυλή: πιστέψαμε, και ακόμη το πιστεύουμε, ότι κάθε άνθρωπος έχει την ικανότητα να διακρίνει το καλό από το κακό, ακόμη και αν όλος ο κόσμος υποστηρίζει το αντίθετο. Και, το ότι εκτελέσαμε τον Άιχαμαν ήταν ένα ηχηρό μήνυμα ότι κανείς δεν μπορεί να αποσείει την ευθύνη του να κρατήσει ηθική στάση προς όφελος της ζωής. Η Άννα Άρεντ έκανε λάθος μόνο σε ένα πράγμα: δεν είναι η “κοινοτοπία του κακού” που μας απειλεί, αλλά μάλλον η κοινοτοπία της σιωπής. Κανείς δεν πρέπει να παραμένει σιωπηλός εμπρός στον θάνατο.
Οι επιζήσαντες μάς δίδαξαν, επώδυνα αργά, ότι αυτό δεν ήταν μόνο η αλήθεια σε σχέση με τους Γερμανούς, αλλά και σε σχέση με τα θύματα. Στο σπουδαίο του βιβλίο, “Η Αναζήτηση του Ανθρώπου για Νόημα”, ο Βίκτωρ Φράνκλ, ένας από τους επιζήσαντες του Άουσβιτς, ο οποίος έχασε όλη την οικογένειά του, έγραψε: “Στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, σε εκείνα τα ζωντανά εργαστήρια, είδαμε κάποιους από τους συντρόφους μας να συμπεριφέρονται σαν γουρούνια και άλλους να συμπεριφέρονται σαν άγιοι. Και οι δύο εκδοχές κρύβονται μέσα στον άνθρωπο. Και ποια θα υπερισχύσει, εξαρτάται όχι από τις συνθήκες αλλά από τις αποφάσεις”.
Ως εκ τούτου, δεν πρέπει να είμαστε καχύποπτοι με τους άλλους σε σχέση με το Ολοκαύτωμα. Πρέπει επίσης να είμαστε καχύποπτοι και με τους εαυτούς μας. Δεν είναι η επικρατούσα ηθική αυτή που μας περιβάλλει από κάθε κατεύθυνση και που παραλύει την ικανότητά μας να εξετάσουμε τους εαυτούς μας πραγματικά, να βγάλουμε τα συμπεράσματά μας και να επιλέξουμε οι ίδιοι για τους εαυτούς μας το καλό και το κακό;
Επιπρόσθετα, εάν ορίσουμε την επιβίωση ως την υπέρτατη αξία, είναι αδύνατο για εμάς να λάβουμε ηθικές αποφάσεις όταν όλος ο κόσμος μάς φαίνεται σαν μια πολύπλοκη μηχανή εξόντωσης που περιμένει την ευκαιρία να μας εξοντώσει; Μήπως περιοριζόμαστε να πιστεύουμε ότι τα πάντα είναι θέμα συνθηκών και έτσι αποφεύγουμε τις αποφάσεις;
Δεν το γνωρίζω. Κανείς πιθανό δεν το γνωρίζει. Ακριβώς επειδή η Shoa είναι ένα κοσμικό γεγονός και δεν μπορεί να γίνει κατανοητό με όρους με τους οποίους είμαστε εξοικειωμένοι. Αναγκάζει τον κάθε ένα από εμάς να εξάγει εξ ολοκλήρου τα προσωπικά του συμπεράσματα. Οτιδήποτε λέω για τη Shoa δεν συνιστά συμπέρασμα αλλά μάλλον πεποίθηση.
Πιστεύω ότι το πρώτο αξίωμα ισχύει: σε σχέση προς οτιδήποτε απειλεί την ύπαρξή μας, έχουμε καθήκον να πράξουμε οτιδήποτε προκειμένου να συνεχίσουμε να υπάρχουμε ως άνθρωποι.
Ωστόσο, πιστεύω ότι το δεύτερο αξίωμα μάς αναγκάζει να εξετάζουμε συνεχώς το πρώτο αξίωμα, ώστε σε σχέση με οτιδήποτε που είναι έστω και κατ΄ ελάχιστο κάτι λιγότερο από την υπαρξιακή απειλή, να θεωρούμε ότι αποτελεί ηθική επιλογή, που αναγνωρίζει την ανθρώπινη ουσία των άλλων και το καθήκον μας να μην επιτρέψουμε να υποφέρουν.