1.11.10
Του Παντελεήμονος Δ. Καρύκα

Η Ελλάδα τρώει τα παιδιά της. Η θλιβερή αυτή, γενική, αλήθεια δεν θα μπορούσε να μην ισχύει και στην περίπτωση ενός από τους μεγάλους ήρωες του Ελληνοϊταλικού Πολέμου του 1940-41, του αντισυνταγματάρχη Μαρδοχαίου Φριζή. Ένας ακόμα ξεχασμένος ήρωας της Ελλάδας, συμπολεμιστής με τον επίσης ξεχασμένο Χαράλαμπο Κατσιμήτρο, με τον επίσης ξεχασμένο Βασίλειο Βραχνό, με τον Σωτήριο Μουτούση, με τους χιλιάδες ξεχασμένους ήρωες του Έπους του ’40.

Ωστόσο, η περίπτωση του Μαρδοχαίου Φριζή είναι κάπως διαφορετική, καθώς ήταν εβραίος στο θρήσκευμα, γεγονός που δεν βοήθησε ιδιαίτερα στην μετέπειτα αναγνώριση της δράσης του, όχι μόνο το 1940, αλλά σε όλους τους εθνικούς αγώνες, από το 1912. Ο Μαρδοχαίος Φριζής γεννήθηκε την 1η Ιανουαρίου του 1893 στη Χαλκίδα. Ήταν ένα από τα 13 τέκνα του Ιακώβου και της Γιάφφας Φριζή. Η μητέρα του καταγόταν από την οικογένεια των Κρίσπι, μέλη της οποίας ήταν ενταγμένα στη Φιλική Εταιρεία και είχαν πολεμήσει στην Επανάσταση του 1821 κατά των Τούρκων. Ο Μαρδοχαίος από μικρή ηλικία έδειξε την κλίση του προς τα στρατιωτικά. Μην κατορθώνοντας όμως να παρακάμψει τις προκαταλήψεις της εποχής, δεν εισήχθη στη Σχολή Ευελπίδων, αν και πέρασε με άνεση τις εισαγωγικές εξετάσεις. Εισήχθη όμως στη νομική σχολή του πανεπιστημίου Αθηνών. Αν και ολοκλήρωσε με επιτυχία τις σπουδές του, η μοίρα δεν τον προόριζε για έναν απλό δικηγόρο. Λίγο πριν κληθεί να υπηρετήσει τη θητεία του, κατατάχτηκε εθελοντικά στη σχολή υπαξιωματικών, από όπου αποφοίτησε με το βαθμό του λοχία. Πολέμησε στους Βαλκανικούς Πολέμους ως υπαξιωματικός και διακρίθηκε για το θάρρος του και τις διοικητικές του ικανότητες. Η αξία του εκτιμήθηκε από τους ανωτέρους του και εισήχθη στη σχολή εφέδρων αξιωματικών στην γενέτειρά του Χαλκίδα. Αποφοίτησε από τη σχολή με το βαθμό του έφεδρου ανθυπολοχαγού. Με αυτό τον βαθμό έδρασε στο Μακεδονικό Μέτωπο, όπου και διακρίθηκε.

Με το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Φριζής προήχθη σε έφεδρο υπολοχαγό, κατ΄ απονομή. Τον Οκτώβριο του 1919 μονιμοποιήθηκε στο στράτευμα με το βαθμό του ανθυπολοχαγού. Τοποθετήθηκε στο στρατοδικείο Λάρισας, λόγω των νομικών του σπουδών. Ο ίδιος όμως δεν επιθυμούσε να δικηγορήσει, έστω και εν στολή. Αν ήθελε μπορούσε να το είχε ήδη κάνει. Ήταν στρατιώτης και ήθελε να προσφέρει στην πατρίδα. Έτσι ζήτησε να συμμετάσχει στην επιχείρηση του Α΄ Σώματος Στρατού στην Ουκρανία. Εκεί και πάλι διακρίθηκε για τη δράση του. σε μια περίπτωση κατάφερε εκμεταλλεύτηκε ακόμα και το θρήσκευμά του για να εξασφαλίσει τον επισιτισμό των ανδρών του από τους Ρώσους ομοθρήσκους τους.

Με το πέρας της ουκρανικής εκστρατείας, ο Φριζής βρέθηκε στο νέο πολεμικό μέτωπο του Ελληνισμού στην πανάρχαια ελληνική πατρίδα της Ιωνίας. Και εκεί ο Φριζής πολέμησε, ως Έλληνας που ήταν, με ενθουσιασμό. Αξίζει και πρέπει να σημειωθεί ότι ήταν από τους ελάχιστους Έλληνες αξιωματικούς που δεν αναμείχθηκε ποτέ στην πολιτική, σε μια περίοδο που ο διχασμός βενιζελικών και βασιλοφρόνων βρισκόταν στο ζενίθ του. Τη στάση αυτή τήρησε σε όλη τη διάρκεια της στρατιωτικής του ζωής. Ήταν στρατιώτης της Ελλάδας, όπως έλεγε, και όχι του τάδε ή του δείνα πολιτικού ή στρατιωτικού ηγέτη. Στη Μικρά Ασία, αν και ανθυπολοχαγός έφτασε να διοικεί λόχο. Ήταν ιδιαίτερα αγαπητός από τους άνδρες του και σεβαστός στους ανωτέρους του. Η δράση του υπήρξε λαμπρή. Γι’ αυτό προήχθη επ’  ανδραγαθία στο βαθμό του υπολοχαγού και τιμήθηκε με το Χρυσό Αριστείο Ανδρείας. Νωρίτερα είχε τιμηθεί και από τους Ρώσους με το παράσημο του Τάγματος του Αγίου Στανισλάβ μετά ξιφών. Το Μάρτιο του 1922 νυμφεύθηκε τη Βικτόρια Χάιμ Κωστή από το Βόλο. Λίγο καιρό έμεινε μαζί της αφού έπρεπε να επιστρέψει στις μάχες. Βρέθηκε στη Μικρά Ασία κατά την τουρκική επίθεση του Αυγούστου του 1922. Μαζί με χιλιάδες άλλους αιχμαλωτίστηκε κατά την υποχώρηση του στρατού προς τη Σμύρνη - ήταν ο μόνος μη ορθόδοξος αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού. Φυσικά, το γεγονός αυτό μαθεύτηκε και από τους Τούρκους, αλλά και από την ισραηλιτική κοινότητα της Σμύρνης. Η κοινότητα αμέσως συγκέντρωσε ένα σεβαστό ποσό και το έδωσε ως «μπαχτσίσι» στους Τούρκους για να απελευθερώσουν τον Φριζή. Οι αιώνιοι Τούρκοι φυσικά δεν αρνήθηκαν, με τον όρο να μην πολεμήσει ποτέ ξανά εναντίον τους.

Όταν όμως προσέγγισαν τον αιχμάλωτο υπολοχαγό, εξεπλάγησαν. Ο Φριζής, όχι μόνο δεν δέχτηκε να διαχωρίσει τη μοίρα του από τους λοιπούς αιχμαλώτους συμπολεμιστές του, αλλά απέρριψε σκαιότατα την προσφορά τόσο των Τούρκων, όσο και των ομοθρήσκων του. «Εμείς οι Έλληνες απελευθερωνόμαστε μόνοι μας», τους απάντησε ψυχρά. Ο ίδιος ήταν Έλληνας αξιωματικός. Δεν μπορούσε να προδώσει τα πιστεύω του, την πατρίδα, την σημαία, τους συμπολεμιστές, για να σώσει τον εαυτό του. Η ατιμία δεν ήταν ποτέ ίδιον των Ελλήνων αξιωματικών. Το θρήσκευμα δεν είχε καμία σημασία. Η ψυχή μετρούσε, και η ψυχή του Φριζή ήταν ελληνική, τόσο ελληνική, που αμφιβάλλουμε αν οι ψυχές πολλών συγχρόνων, ορθοδόξων κατ’  όνομα και κατά την καταγωγή Ελλήνων, μπορούν να την πλησιάσουν, στα πιστεύω ή στη συμπεριφορά.

Τελικά, ο Φριζής απελευθερώθηκε τον Αύγουστο του 1923. Επέστρεψε στην Ελλάδα και τοποθετήθηκε υποδιοικητής στο φρουραρχείο του Βόλου. Ο διοικητής του μέσα σε δύο μήνες τον πρότεινε για προαγωγή αναφέροντας στη διοίκηση: «Καθ΄ όλο το διάστημα, μέχρι σήμερον επέδειξε ζήλον περί την Υπηρεσίαν και διαγωγή αρίστην. Είναι εγκυκλοπαιδικής μορφώσεως και επαγγελματικώς τελείως κατηρτισμένος. Είναι τίμιος, πειθαρχικός, μελετηρός». Έτσι, κατ’ αποκοπή, ο Φριζής προήχθη το Δεκέμβριο του 1923 στο βαθμό του λοχαγού. Επίσης τιμήθηκε με το Μετάλλιο Στρατιωτικής Αξίας Β΄ τάξης και με τον Πολεμικό Σταυρό Γ ‘ τάξης, για τη δράση του στη Μικρά Ασία.

Το 1924 τοποθετήθηκε στη Φλώρινα, στο εκεί εδρεύον 3ο Σύνταγμα Προκάλυψης. Είχε το χάρισμα να κερδίζει τους ανθρώπους, χάρη στη συμπεριφορά του. Ήταν πάντα μειλίχιος. Ποτέ κανείς δεν τον άκουσε να ξεστομίζει άσχημα λόγια. Διοικούσε με το παράδειγμα. Οι άνδρες του στην αρχή τον σέβονταν και κατόπιν, πάντα, τον λάτρευαν. Οι ανώτεροί του τον εκτιμούσαν για τα εξαίρετα προσόντα του, τις διοικητικές και τις επιτελικές του ικανότητες. Μόνο δύο αντικείμενα τον απασχολούσαν, η πατρίδα, την οποία ταύτιζε με το στρατό, και η οικογένειά του. Ήταν καλός πατέρας και σύζυγός, όσο ήταν και καλός αξιωματικός. Έτσι, έβλεπε τους φαντάρους του σαν παιδιά του. Φρόντιζε γι’ αυτούς, για την καλή τους διαβίωση και διατροφή, στο βαθμό βέβαια που δεν δημιουργούνταν πρόβλημα στην υπηρεσία. Ήταν ένας εξαιρετικά ήρεμος και ψύχραιμος άνθρωπος. Ποτέ δεν τον θυμούνται θυμωμένο. Έδινε διαταγές με τέτοιο τρόπο που οι υφιστάμενοι υποχρεώνονταν να υπακούσουν, από φιλοτιμία περισσότερο, παρά από υποχρέωση. Ήταν ένας εξαίρετος Έλληνας αξιωματικός, ένας ευγενής, όπως και πολλοί άλλοι, εξίσου άσημοι, σήμερα συμπολεμιστές του. Μια μεγάλη ευαισθησία είχε, την Ελλάδα. Πρέπει να σημειωθεί πάντως ότι ουδέποτε στην ιστορία της η Ελλάδα δεν διέθετε καλύτερη γενιά αξιωματικών από αυτή του 1912-40. Ο χειρότερος αξιωματικός της εποχής του ’40 είχε εμπειρία τουλάχιστον τριών πολέμων, οι περισσότεροι δε είχαν πολεμήσει σε όλες τις μέχρι τότε συγκρούσεις. Ο διοικητής της 8ης Μεραρχίας, ο υποστράτηγος Κατσιμήτρος, για παράδειγμα, παλαιός γνώριμος του Φριζή από τη Μικρά Ασία, το 1940, αισίως συμμετείχε στην 5η  του πολεμική αναμέτρηση. Το ίδιο ίσχυε για τους στρατηγούς Βασίλειο Βραχνό και Σωτήριο Μουτούση, διοικητών της 1ης και 13ης Μεραρχιών Πεζικού αντίστοιχα, στην Αλβανία, αλλά και για πλήθος άλλων εξαίρετων αξιωματικών, όπως οι πυροβολητές Κωστάκης, Βερσής και Παπαρόδου, όπως ο Τσακαλώτος, ο Δαβάκης και ο Κετσέας και πλήθος τεράστιο άλλων.

Η υπηρεσία, εκτιμώντας τον επαγγελματισμό του, τον επέλεξε να φοιτήσει στη γαλλική Ανωτάτη Σχολή Πολέμου. Έτσι, ο λοχαγός Φριζής βρέθηκε στη Γαλλία. Όταν ολοκλήρωσε τις σπουδές του τοποθετήθηκε στο Γ΄ Σώμα Στρατού στη Θεσσαλονίκη. Εκεί παρακολούθησε μαθήματα στη Σχολή Ανώτερων Στελεχών Στρατού. Ως σπουδαστής διακρίθηκε για την επιμέλεια και την κατάρτισή του. Εκείνη την εποχή επεξεργάστηκε ένα σχέδιο άμυνας, που προέβλεπε άμυνα της Ελλάδας από ταυτόχρονη επίθεση από τα αλβανικά και βουλγαρικά σύνορα. Αν και οι Ιταλοί δεν είχαν ακόμα καταλάβει την Αλβανία, είχαν απλώσει την επιρροή τους στην γειτονική χώρα – η οποία άλλωστε αποτελεί δικό τους δημιούργημα. Εξάλλου, η εχθρική στάση της Ιταλίας κατά της Ελλάδας ήταν κοινό μυστικό, ήδη από το 1912. Κορυφώθηκε δε με τον άνανδρο ναυτικό βομβαρδισμό και την κατάληψη της Κέρκυρας το 1923. Η Ιταλία, τόσο με δημοκρατική, όσο και με φασιστική κυβέρνηση, δεν έβλεπε με «καλό μάτι» την Ελλάδα. Αυτό κανείς Έλληνας αξιωματικός δεν το παραγνώριζε. Ήταν επίσης κοινό μυστικό ότι η Αλβανία θα μπορούσε να αποτελέσει βάση για επίθεση κατά της Ελλάδας, όταν οι συνθήκες ωρίμαζαν. Το σχέδιο άμυνας που πρότεινε τότε ο Φριζής έγινε αποδεκτό από το Γενικό Επιτελείο και σε αυτό βασίστηκε, όσον αφορά τον τομέα Ηπείρου, το μετέπειτα σχέδιο ΙΒα, βάσει του οποίου πολέμησε ο Ελληνικός Στρατός το 1940.

Με το πέρας των σπουδών του, ο Φριζής προήχθη, κατ’ εκλογή σε ταγματάρχη και τοποθετήθηκε καθηγητής στη Σχολή Εφαρμογής Πεζικού του 44ου Συντάγματος Πεζικού στην Κρήτη. Τιμήθηκε τότε με το Μετάλλιο Στρατιωτικής Αξίας Δ’ τάξης και με το Χρυσό Αριστείο Ανδρείας, για την ευδόκιμη υπηρεσία του. Τοποθετήθηκε στο επιτελείο του Γ’ Σώματος Στρατού, στη Θεσσαλονίκη, αλλά ο ίδιος με αίτησή του ζήτησε να μετατεθεί σε μάχιμη μονάδα. Αφού επέμεινε πολύ το αίτημά του έγινε τελικά δεκτό και τελικά τοποθετήθηκε στην 8η Μεραρχία στα Ιωάννινα, ως αρχηγός του γραφείου επιχειρήσεων της μεραρχίας. Στα Ιωάννινα πέρασε μερικά από τα καλύτερά του χρόνια. Παρέμεινε στην ίδια θέση για επτά περίπου χρόνια, γνωρίζοντας τον τόπο και τους ανθρώπους. Συνδέθηκε φιλικά με τον μητροπολίτη Ιωαννίνων Σπυρίδωνα, οι παρτίδες σκάκι με τον οποίον είχαν αφήσει εποχή. Από την εποχή της ανόδου του ναζισμού στη Γερμανία, σε συνδυασμό με την παρουσία του γελοίου Ιταλού δικτάτορα Μουσολίνι στη Ρώμη, ο Φριζής ήταν ανήσυχος. Παρακολουθούσε με μεγάλο ενδιαφέρον τις διεθνείς εξελίξεις. Ειδικά μετά την προσάρτηση από τους Γερμανούς της Αυστρίας πρώτα και της Τσεχοσλοβακίας μετά, με την ανοχή, αν όχι τη συνέργια των δυτικών δυνάμεων, η ανησυχία του μεταβλήθηκε σε βεβαιότητα. Ο πόλεμος θα ξεσπούσε, και δυστυχώς θα παρέσυρε και την Ελλάδα στη δίνη του. Συζητούσε συχνά με τον μητροπολίτη Σπυρίδωνα για την κατάσταση. Δεν ήταν αισιόδοξος. Όταν δε οι Ιταλοί κατέλαβαν την Αλβανία, τον Απρίλιο του 1939, κατάλαβε ότι πλησίαζε η ώρα.

Τον Σεπτέμβριο του 1940 γιόρτασε για τελευταία φορά την εβραϊκή πρωτοχρονιά. Ήταν ιδιαίτερα εύθυμος, τραγουδούσε. Σε κάποια ανύποπτη στιγμή είπε στους γύρω του: «Του χρόνου δεν θα γιορτάσουμε μαζί». Στα παιδιά του έλεγε συχνά: «Πατέρα δεν έχετε, μια που ο πατέρας σας είναι στρατιωτικός». Στις 28 Οκτωβρίου ήχησε η σειρήνα. Ο πόλεμος είχε έρθει.

Μέχρις Εσχάτων
Από την εποχή της κατάληψης της Αλβανίας μέχρι την 28η Οκτωβρίου 1940, οι Ιταλοί δεν έπαψαν να προκαλούν τους Έλληνες. Ακόμα και ο ήρεμος Φριζής έφτασε κάποτε στο σημείο να εισηγηθεί στον μέραρχο Κατσιμήτρο την εξαπόλυση προληπτικής επίθεσης! Παρ’ όλα αυτά, η κατάσταση ήταν τεταμένη. Η 8η Μεραρχία είχε αποφασίσει να δώσει τον αγώνα στη γραμμή του Καλπακίου. Τα προκαλυπτικά της τμήματα θα εκτελούσαν αγώνα φθοράς κατά των Ιταλών εισβολέων, σε όλο το βάθος της τοποθεσίας, από τα σύνορα, μέχρι την κύρια γραμμή αντίστασης. Η γραμμή προκάλυψης συγκροτούνταν από πέντε τάγματα πεζικού. Στον τομέα Φιλιατών είχε ταχθεί το Τάγμα Προκάλυψης Φιλιατών. Στον τομέα Κόνιτσας, το ομώνυμο τάγμα προκάλυψης, μαζί με το 1/15 Τάγμα Πεζικού, ενισχυμένα με μια πυροβολαρχία των 75 χιλ. και έναν ουλαμό των 62 χιλ. Τα τμήματα αυτά ήταν οργανωμένα σε απόσπασμα, με επικεφαλής των αντισυνταγματάρχη Παπαδημητρίου. Επικεφαλής του πυροβολικού του αποσπάσματος ήταν ο ταγματάρχης Βερσής. Στην τοποθεσία Κακαβιά-Χάνι Δελβινάκι-Καλπάκι είχε πάρει θέσεις το απόσπασμα προκάλυψης Δελβινακίου που διέθετε το ομώνυμο τάγμα προκάλυψης, το 2/42 Τάγμα Ευζώνων, μια πυροβολαρχία των 75 χιλ. και έναν ουλαμό των 65 χιλ. Επικεφαλής του αποσπάσματος τέθηκε ο αντισυνταγματάρχης, πλέον, Φριζής. Επικεφαλής πυροβολικού ήταν ο ταγματάρχης Κωστάκης. Αποστολή των προκαλυπτικών δυνάμεων ήταν η διεξαγωγή επιβραδυντικού αγώνα και πρόκλησης φθοράς στον αντίπαλο. Μετά το πέρας της αποστολής τους, τα προκαλυπτικά τμήματα θα εισέρχονταν στην κύρια τοποθεσία αντίστασης, αποτελώντας την εφεδρεία της μεραρχίας.

Οι Ιταλοί, παραβιάζοντας στο ίδιο τους το τελεσίγραφο, εισέβαλαν στο ελληνικό έδαφος στις 04.30 της 28ης Οκτωβρίου, συλλαμβάνοντας δύο και σκοτώνοντας άλλους δύο Έλληνες στρατιώτες. Λίγο πριν ξημερώσει, άρχισαν να βάλλουν με μεγάλο όγκο πυρός τις ελληνικές θέσεις στη στενωπό Δελβινακίου, που την υπερασπιζόταν το απόσπασμα Φριζή. Οι Ιταλοί επιτέθηκαν με ισχυρές δυνάμεις. Τα προκαλυπτικά τμήματα πολέμησαν γενναία, αλλά, κινδυνεύοντας να κυκλωθούν, υποχρεώθηκαν να υποχωρήσουν, βήμα το βήμα. Ήταν παρών όταν η πρώτη έφοδος με άρματα των Ιταλών κατέληξε σε πανωλεθρία – άλλα έπεσαν σε κρυμμένη αντιαρματική  τάφρο, άλλα σε ναρκοπέδιο και τα υπόλοιπα ανατινάχτηκαν από το ελληνικό πυροβολικό.

Ο Φριζής εκτελούσε συχνά προσωπικές αναγνωρίσεις των εχθρικών θέσεων, φτάνοντας σε απόσταση 100 μέτρων από αυτές. Όταν οι αξιωματικοί του έλεγαν να μη ριψοκινδυνεύει, απαντούσε : «Αμύνομαι του πατρίου εδάφους». Στη στενωπό, στο Χάνι Δελβινάκι, η ιταλική αεροπορία πρόσβαλε με σφοδρότητα τις φάλαγγες του 2/42 Τάγματος Ευζώνων. Προς στιγμήν προκλήθηκε σύγχυση. Αλλά με την έγκαιρη επέμβαση του Φριζή, του Κωστάκη και του διοικητή του τάγματος, ταγματάρχη Αλεβιζάτου, η κατάσταση ομαλοποιήθηκε. Λίγο αργότερα έσπευσε στην πρώτη γραμμή και ο μητροπολίτης Σπυρίδων, ο οποίος μίλησε με τους άνδρες και τους εμψύχωσε. Λίγο αργότερα, οι δύο φίλοι αντάμωσαν για τελευταία φορά. Μίλησαν για λίγο, έφαγαν πρόχειρα, τραγούδησαν μαζί κλέφτικα τραγούδια. Όταν έφυγε ο μητροπολίτης, ο Φριζής τον αποχαιρέτησε εύθυμος. Εξακολουθούσε να τραγουδά.

Την επόμενη, 29η Οκτωβρίου, το απόσπασμα Φριζή είχε λάβει θέσεις στην έξοδο της στενωπού Χάνι Δελβινάκι. Οι Ιταλοί, έχοντας αναγκάσει τα τμήματα προκαλύψεως να συμπτυχθούν την προηγούμενη μέρα, πίστεψαν ότι είχαν ήδη νικήσει. Έτσι, σε σχηματισμό φάλαγγας, με τη στρατιωτική μουσική να προηγείται, βγήκαν από τη στενωπό και κινήθηκαν στη δημοσία προς Ιωάννινα. Οι άνδρες του Φριζή όμως τους περίμεναν, και σε λίγο τους θέρισαν κυριολεκτικά. Σύντομα ανασυγκροτήθηκαν και επιχείρησαν έφοδο αυτή τη φορά. Και πάλι όμως τα ελληνικά πυρά τους συνέτριψαν. Ωστόσο, λόγω της απόλυτης αριθμητικής υπεροχής του αντιπάλου, ο Κατσιμήτρος διέταξε τα τμήματα προκαλύψεως να συμπτυχθούν πίσω από την κύρια γραμμή αντίστασης, κι έτσι έληξε ο προκαλυπτικός αγώνας.

Όμως, αν στην Ήπειρο ο εχθρός επιβραδύνθηκε, δεν συνέβη το ίδιο και στον τομέα της Πίνδου. Οι Ιταλοί πέτυχαν στην περιοχή τακτικό αιφνιδιασμό, ρίχνοντας εναντίον του αποσπάσματος Πίνδου (δύο τάγματα πεζικού, μία πυροβολαρχία και ουλαμός ιππικού, υπό τον συνταγματάρχη Δαβάκη) την επίλεκτη μεραρχία αλπινιστών «Τζούλια». Το απόσπασμα Πίνδου ήταν αδύνατον να καλύψει τα 35 χλμ. του μετώπου με τις δυνάμεις που διέθετε, και σύντομα βρέθηκε σε δυσχερή θέση. Ιδιαίτερα στο αριστερό του πλευρό σχεδόν διαλύθηκε και υποχώρησε, αφήνοντας ακάλυπτο όμως το δεξί πλευρό της 8ης Μεραρχίας, την ώρα που οι ενώπιόν της Ιταλοί έπαιρναν επαφή με την κύρια γραμμή αντίστασης Ελαίας-Καλαμά.

Η κατάσταση ήταν κρίσιμη, και ο ίδιος ο Παπάγος εισηγήθηκε στον Κατσιμήτρο να υποχωρήσει, εγκαταλείποντας την τοποθεσία. Ο Κατσιμήτρος όμως είχε ορκιστεί πως Ιταλός δεν θα περνούσε από το Καλπάκι. Αντί λοιπόν να υποχωρήσει, αποφάσισε να καλύψει με τις ισχνές του εφεδρείες το απειλούμενο πλευρό του. Για το σκοπό αυτό συγκρότησε το απόσπασμα Αώου, το οποίο έθεσε υπό τη διοίκηση του Φριζή. Το απόσπασμα Αώου συγκροτήθηκε από ένα τάγμα του 4ου Συντάγματος Πεζικού και από το Τάγμα Προκάλυψης Κόνιτσας, υποστηριζόμενα από μια ορειβατική πυροβολαρχία. Ο Κατσιμήτρος διέταξε τον Φριζή να αναπτυχθεί στα νοτίως του Αώου υψώματα, φράσσοντας τις ορεινές διαβάσεις μεταξύ των ορέων Γκαμήλας και Κουκουρούντζου (υψ. 1835). Εκεί έπρεπε να κρατήσει πάση θυσία, αποτρέποντας την πλαγιοκόπηση της μεραρχίας. Στην αποστολή αυτή πέτυχε απόλυτα. Όλες οι απόπειρες των επίλεκτων Αλπινών να διασπάσουν τις θέσεις του αποσπάσματος αποκρούστηκαν, με αιματηρές απώλειες των Ιταλών. Και ήρθε η στιγμή της αντεπίθεσης.

Τα τμήματα στην Πίνδο τέθηκαν υπό ενιαία διοίκηση, υπό τις διαταγές του διοικητή της 1ης Μεραρχίας, στρατηγού Βασιλείου Βραχνού. Υπό τις διαταγές του τέθηκε και η Ταξιαρχία, και αργότερα η Μεραρχία Ιππικού. Στην τελευταία υπήχθη και το απόσπασμα Φριζή. Ο Βραχνός άμεσα εξαπέλυσε αντεπιθέσεις σε όλο το μήκος του μετώπου, βόρεια η 1η Μεραρχία, νότια το ιππικό, μαζί με το απόσπασμα Αώου. Στόχος του Βραχνού ήταν να παγιδεύσει τους Ιταλούς αλπινιστές, συγκλίνοντας στα χείλη του ιταλικού θύλακα. Στην αποστολή αυτή ο Φριζής και οι άνδρες του, οι «φριζαίοι», όπως τους έλεγαν, πολέμησαν ηρωικά. Με τη λόγχη οι Ιταλοί εκδιώκονταν από το ένα ύψωμα μετά το άλλο. Το χωριό Ελεύθερο αποτελούσε το κύριο σημείο στηρίγματος της ιταλικής άμυνας στον νότιο τομέα του θύλακα. Εκεί διεξήχθησαν φονικές μάχες. Τελικά όμως έσπασαν. Οι «φριζαίοι» μαζί με το ιππικό έσπασαν τις γραμμές τους. Σχεδόν ένα ολόκληρο ιταλικό τάγμα –700 άνδρες– αιχμαλωτίστηκε. Ο Terribile Colonello, όπως τον ονόμαζαν οι Ιταλοί, είχε προελάσει σε βάθος 10 χλμ. πέρα από τον Καλαμά.

Το βράδυ της 4ης Δεκεμβρίου ο Φριζής διατάχθηκε να κινηθεί με το απόσπασμα προς Πρεμετή για να αποκόψει την υποχώρηση των Ιταλών. Ζήτησε και του ετοίμασαν το άλογο. Έφιππος οδήγησε τους άνδρες του. Έφιππος στάθηκε με τους επιτελείς του στο παρατηρητήριο. Τα τάγματά του επιτίθεντο. Ο τόπος «έβραζε» από τους όλμους και τις οβίδες. «Πάμε κάπου να προφυλαχτούμε», του είπε κάποιος αξιωματικός. «Γιατί να πάμε;» ρώτησε ο Φριζής. «Μα δεν βλέπετε, κύριε συνταγματάρχα; Το πυροβολικό μας χτυπά, οι όλμοι θερίζουν, κι έπειτα για να μη δίνουμε στόχο στα αεροπλάνα». «Και τα παιδιά, πού θα τα αφήσω; Αυτά δεν δίνουν στόχο;» είπε δείχνοντας τους φαντάρους του.

Ύστερα από πεντάωρη λυσσώδη μάχη, η ιταλική αντίσταση κάμφθηκε. Οι Έλληνες προελαύνουν. Τότε εμφανίστηκαν τα ιταλικά αεροπλάνα. Προσπαθούν να καλύψουν την υποχώρηση των επίγειων τμημάτων τους. Οι Ιταλοί αεροπόροι χαμήλωσαν και άρχισαν να θερίζουν το έδαφος. Ο Φριζής διατάσσει: «Πρηνείς, στα ορύγματα». Όλοι ακολουθούν τη διαταγή. Μόνο ο ίδιος μένει ακάλυπτος, έφιππος στο άλογό του. Δεν θέλει να πανικοβληθούν οι άνδρες του. Κινείται έφιππος ανάμεσά τους, λέγοντας αστεία και ενθαρρύνοντάς τους. Ξαφνικά, μια έκρηξη τον κάλυψε. Μια βόμβα έπεσε μπροστά του. Με ανοιγμένη την κοιλιά συνεχίζει να φωνάζει: «Αέρα, παιδιά». Ενθαρρύνει, δίνει κουράγιο, αν και γνωρίζει ότι πεθαίνει. Μια ριπή από τα ιταλικά πολυβόλα τον συγκλόνισε. Έμεινε εκεί, με το άλογο του, κατακόκκινο πια από το αίμα του, με τα πόδια στους αναβολείς. Οι άνδρες του σηκώθηκαν, βγήκαν από τα ορύγματα. Έκαναν έναν κύκλο γύρω του. Έβγαλαν τα κράνη, γονάτισαν και τον αποχαιρέτησαν δακρυσμένοι. Ο ιερέας του αποσπάσματος έσπευσε και αυτός. «Άκου, Ισραήλ, ο Θεός είναι ένας και μόνος», είπε απαγγέλλοντας τη νεκρώσιμη προσευχή. Ο αντισυνταγματάρχης Μαρδοχαίος Φριζής είχε περάσει στην αθανασία.

Ένας Έλληνας ήρωας δεν υπήρχε πια. Είχε δώσει τη ζωή του για την πατρίδα που αγάπησε και υπηρέτησε πιστά, για χρόνια. Ήταν 48 ετών όταν έπεσε. Οι σύγχρονοι Έλληνες τον ξέχασαν. Όχι γιατί δεν ήταν ορθόδοξος στο θρήσκευμα. Τον ξέχασαν όπως ξέχασαν και όλους τους άλλους ήρωες του 1940, που παραμένουν στη συντριπτική τους πλειοψηφία άγνωστοι. Ίσως γιατί είναι τελικά ίδιον του Έλληνα να λησμονά την ιστορία του και να το πληρώνει ακριβά.

 

Ένθετο 1: Επιστολή του Ιωάννη Μεταξά προς τη σύζυγο του συνταγματάρχη Φριζή
«Αγαπητή κυρία Φριζή,
Εγνώριζα τον θάνατον επί του πεδίου της τιμής του συζύγου σας προτού τον μάθετε σεις, και δεν ήξευρα πώς να σας ειδοποιήσω. Τώρα με το γράμμα σας βλέπω ότι, όχι μόνον αυτός ήτο ήρως, αλλά και η γυναίκα του άξιά του. Σεις και τα παιδία σας, καθώς και όλαι αι οικογένειαι, αι οποίαι έχασαν τους προστάτας των, γίνονται πλέον οικογένειαι του κράτους μας. Και να είσθε βεβαία ότι η προστασία δεν θα λείψει ποτέ ούτε από εσάς ούτε από τα παιδιά σας. Τα παιδιά του Συνταγματάρχου Φριζή θα είναι λατρεμένα από την Νεολαία μας».

Ένθετο 2: Λόγος του τότε ταγματάρχη Φριζή, το 1936, σε επετειακή εκδήλωση του 44ου ΣΠ Ρεθύμνου, για τη μάχη του Κάλε Γκρότο, το 1921.
«Το Τάγμα εορτάζον την επέτειον της σκληράς αλλά και ενδόξου γιγαντομαχίας του Κάλε Γκρότο, αισθάνεται βαθύτατα την προγενομένην  αυτώ τιμήν της αντιπροσωπεύσεως του 44ου Συντάγματος Πεζικού, ούτινος είναι διάδοχος και ούτινος η μάχη αυτή αποτελεί την λαμπροτέραν και μάλλον φαεινήν σελίδα. Αι ημέραι 15-17 Αυγούστου 1921 είναι εκείναι καθ’ ας αι λόγχαι των λεόντων του Συντάγματος ανέδειξαν τους νεωτέρους Έλληνας γενναίους απογόνους των αρχαίων αυτών προγόνων που έγραψαν διά χρυσών γραμμάτων τας πλέον περιλάμπρους σελίδας της νεωτέρας Ελληνικής Ιστορίας. Είναι αι ημέραι καθ’ ας τα υψίπεδα της Μ. Ασίας εσείοντο υπό του κρότου των ελληνικών πυροβόλων. Είναι αι ημέραι καθ’ ας καπνός ως θυμίαμα ανήρχετο εις τον βωμόν της Ελευθερίας. Είναι αι ημέραι καθ΄ ας οι ατρόμητοι του Συντάγματος επότισαν με άφθονον αίμα τας χαράδρας. Είναι αι ημέραι καθ’ ας τα ατρόμητα Ελληνόπουλα εσκέπασαν με τα κορμιά των τες πλαγιές και κορυφές του Κάλε Γκρότο. Είναι αι ημέραι καθ’ ας ο χάρος θεριστής αλύπητος εγέμιζε τας χαράδρας με πτώματα σφιχτά αγκαλιασμένα. Είναι αι ημέραι καθ’ ας εκυριάρχη το πανδαιμόνιον των πυρών. Είναι αι ημέραι καθ’ ας λεοντόκορμα κατήρχοντο χορεύοντα στα μαρμάρινα αλώνια του παλαιστού χάρου. Είναι αι ημέραι καθ’ ας οι αστέρες έκυπτον και εκαμάρωναν την Ελληνική Λεβεντιά που εσκοτώνετο διά την Πατρίδα. Είναι αι ημέρει καθ’ ας ο Ελληνικός Στρατός απέδειξε τα πλέον υψηλά στρατιωτικά προσόντα της πειθαρχίας και επιθετικής ορμής, της επιμόνου και πείσμονος θελήσεως να κρατήσει τα άπαξ κατακτηθέντα. Αλλ’ αν οι ημέραι αύται είναι εκείναι καθ’ ας «για του Χριστού την πίστιν την αγίαν και της πατρίδος την ελευθερίαν», κατά τον εθνικόν ποιητήν, η ορμή, η περιφρόνησις προς τον θάνατον και η αγάπη προς την πατρίδα εξεδηλώθησαν καταπλήσσουσαι, ουχ ήττον δεκαετείς, προηγηθέντες αγώνες από το 1912 κατά των Τούρκων και των Βουλγάρων δεν υστέρησαν ούτε εις αίμα, ούτε εις αυταπάρνησιν, ούτε εις ορμήν, ούτε εις αυτοθυσίαν. Και όπως οι μάρτυρες του 1821 διέπλασαν την ιδέαν της Εθνικής Αναστάσεως και η Ελευθερία αποπτήσασα από τας πόλεις κατέφυγεν εις τα όρη, τας δειράδας, τους δρυμούς και τας φάραγγας και αι μοναί και εκκλησίαι απλώσασαι τας πτέρυγάς αυτών, εστέγαζον το δούλον γένος, διδάσκουσι ότι καλλίτερον είναι να αποθνήσκη τις υπέρ πατρίδος ή το ζην εν δουλεία, όπως η μεγάλη ιδέα της Εθνικής Αναστάσεως έχουσα θείαν την καταγωγήν εξήπτε το αίσθημα, ανερρίπιζε το φρόνημα, ανεπτέρωνε τας ελπίδας και επυρπόλει τας ψυχάς εκείνων οίτινες δι΄ απείρων δυσχερειών επραγμάτωσαν τα εθνικά όνειρα, έδωσαν σάρκα και οστά, ενεφύσησαν ζωήν εις την κυοφορούμενην ιδέαν της Αναστάσεως, όπως 400 ετών δουλεία στυγνή και τορμερά δεν ηδυνήθη να εξαλείψη από την ψυχήν των λεόντων εκείνων την πίστη προς τη θρησκεία και την αγάπη προς την πατρίδα και την ελευθερία, ούτω και Σεις, ω τέκνα γιγάντων, μιμηθέντα τους προγόνους ημών, ανεδείχθητε αντάξιοι απόγονοι τούτων. Προς Σας απευθύνομαι, ω ιεραί Σκιαί των συναδέλφων, των συμπολεμιστών μου, οίτινες με το μειδίαμά της».

Ένθετο 3: Εφ. Έθνος, 28.10.1953, Εφ. Νέα Εποχή, Αγρινίου, 30.10.1955 (ΜΑΡ. ΦΡΙΖΗΣ, Αθ. 1977),(«Μαρτυρίες ’40-‘41» τών Κ. Χατζηπατέρα & Μ. Φαφαλιού, σελ. 128)

«... Σήµερα θά γινόταν µάχη γιά τήν κατάληψη της Πρεµετής. Την επιχείρηση θα διηύθυνε ο συνταγµατάρχης Μαρδοχαίος Φριζής. Μόνο τ' όνοµά του έφθανε να ακούσουν οι φαντάροι µας, για να πάρουν θάρρος. Είχε στό ενεργητικό του µια δοξασµένη ζωή, τόσες νίκες καί, πάνω απ' όλα, ήταν ο ήρως του Καλαµά, ο άνθρωπος που διέλυσε την φασιστική Μεραρχία Μοδένα, ο αρχηγός που κράτησε το µέτωπο, η ψυχή που έθεσε τα θεµέλια του Αλβανικού Έπους. Φεύγουν για την µάχη τραγουδώντας. Ο Φριζής, καβάλα στ' άλογό του, προχωρεί µπροστά. Σε λίγο οι ανησυχίες του αληθεύουν. Σµήνος αεροπλάνων κάνει την εµφάνισή του. Διατάσσει να αφιππεύσουν όλοι. Τ' αεροπλάνα βοµβαρδίζουν την φάλαγγα. Εν τω µεταξύ κάνουν την εµφάνισή τους καί οι Ιταλοί. Οι στρατιώται µας είναι σε δύσκολη θέση. Μόνο µία τολµηρή επίθεση θά έσωζε την κατάσταση. Ό Φριζής, µόνος, περιέρχεται στούς στρατιώτας του, τους ενθαρρύνει και διατάζει γενική επίθεση. Πραγµατική γιγαντοµαχία. Οι Έλληνες υποχωρούν, ο Φριζής τραυµατίζεται, αποκρούει όµως την ιατρική περίθαλψη, ανεβαίνει πάλι στ' άλογό του, τρέχει μπροστά και, µε φωνή Μακκαβαίου, βροντοφωνεί: «Εµπρός, παιδιά, ο Χριστός µαζί µας!» Οι στρατιώται που ήξεραν ότι ο διοικητής τους ήταν εβραίος, τα χάνουν, παίρνουν όµως θάρρος από την επιβλητική εκείνη φωνή και ορµούν ακάθεκτα προς τα µπρος».

Ένθετο 4: Β. Αρχιμανδρίτη, περιοδικό «Χρονικά», τεύχος Οκτωβρίου-Νοεμβρίου 2007
Από τα πολλά δημοσιεύματα για τον συνταγματάρχη Μαρδοχαίο Φριζή, που έπεσε στο πεδίο της μάχης (στις προκεχωρημένες θέσεις του τομέα Πρεμετής), καβάλα στο άλογό του, στις 5 Δεκεμβρίου 1940, σταχυολογώ τα παρακάτω:

Από το βιβλίο του Στρατηγού Χαρ. Κατσιμήτρου «Η Ήπειρος Προμαχούσα», Αθήνα 1954. Στη σελίδα 143 και στο κεφάλαιο «Δράσις ηγητόρων» γράφει:
«Ο Συν/ρχης Φριζής Μαρδοχαίος, διοικητής του αποσπάσματος Αώου, ο άξιος ούτος ηγήτωρ και γενναίος ανήρ, ο μετέπειτα υπέρ πατρίδος πεσών, λαβών την υπ’ αρ. 82 της 3 Νοεμβρίου 1940 διαταγήν της VIII Μεραρχίας εις ήν υπήγετο, όπως διέλθει Βορείως του Αώου Ποταμού, έπραξε τούτο μετά παραδειγματικής δραστηριότητος και πρωτοβουλίας και εκινήθη προς Ελεύθερον πλήξας το πλευρόν και τα νώτα του προς ανατολάς κινουμένου εχθρού και απέκοψε την οδόν ανεφοδιασμού αυτού».

Ο Βρυσοχωρίτης Γιώργος Οικονόμου στο βιβλίο του «Μνήμες και Μνημόσυνα του ΄40», στις σελίδες 53και 54 γράφει:
«Μπήκαμε στην Αλβανία. Ο Φριζής μπορώ να πω βρίσκονταν πάντοτε στη ζώνη επαφής και πάντοτε ορμητικός. “Εμπρός” ήταν το σύνθημά του. Περισσότερο λογάριαζε το νικηφόρο αποτέλεσμα κάθε ενέργειας και λιγότερο τυχόν απώλειες. Κι ήλθε έτσι η τραγική στιγμή που “πλήρωσε” αυτό το αγέρωχο, αυτό το παράτολμο...»

Πιο κάτω γράφει: «Είδαμε σε λίγο τέσσερα (4) βαριά αεροπλάνα ιταλικά. Εμείς δεν είχαμε τέτοια. Πλησιάζουν ρίχνοντας βόμβες. Μία απ’ αυτές έπεσε δίπλα του όπως ήταν καβάλα στο άλογο, και θραύσματα της βόμβας τον έκοψαν σχεδόν στα δύο. Εκεί, κοντά στις παρυφές του χωριού Τερμέστι, έγινε ο ενταφιασμός του μετά από δυό (2) ώρες με όλες τις τιμές που αναφέρουν οι στρατιωτικοί κανονισμοί». Εν συνεχεία, στη σελίδα 58, γράφει λεπτομερώς τα της σταδιοδρομίας του στο στράτευμα από της κατατάξεώς του μέχρι του θανάτου του.

Τέλος, σημειώνω και ένα μικρό «επεισόδιο» που δείχνει μια πτυχή ακόμη του ήθους του Φριζή. «Χειρουργός γιατρός αποτείνεται από την πόρτα της εκκλησίας του αγίου Δημητρίου στο Βρυσοχώρι στον αρχίατρο, στην επάνω πλατεία: Στείλτε μας γάζες και επιδέσμους, κ. αρχίατρε, χειρουργούμε επειγόντως δύο τραυματίες Ιταλούς αξιωματικούς. Ο αρχίατρος: “Ούτε μια γάζα για τα σκυλιά, τους αλήτες”. Ήμουν στο Κοινοτικό γραφείο, που ήταν γραφείο και του Φριζή. Ακούει ο αείμνηστος ο Φριζής τον αρχίατρο βγαίνει έξω από το γραφείο, φωνάζει τον αρχίατρο μέσα στο γραφείο. Έφυγα αμέσως από λεπτότητα... και του έκαμε σε επιτακτικό τόνο συστάσεις. “Nα κοιτάξεις και τους αιχμαλώτους τραυματίες”. Επί λέξει, όπως τα άκουσα: “Τους γέννησε κι αυτούς μάνα, έχουν γυναίκες, αδέλφια, παιδιά, κ. αρχίατρε”. Τσιμουδιά ο αρχίατρος, χαιρέτησε προσοχή και βγήκε από το γραφείο αυτόπτης και αυτήκοος μάρτυς».

 Από το βιβλίο «Πορεία Γενναίων» του γράφοντος στη σελίδα 143:
«Τελικά μας πήρε μαζί του μέχρι τις 5 Δεκεμβρίου που τον βρήκε ο θάνατος στο Τερμέστι. Άκουγε πως οι στρατιώτες του είχαν “κολλήσει” από την πρώτη στιγμή που παρουσιάστηκε στο Βρυσοχώρι «παρατσούκλι». Ο ιταλοφάγος λέγανε, όχι ο Φριζής, του άρεσε όμως γιατί ένιωθε τους στρατιώτες πολύ βαθιά, όπως ένιωθαν κι εκείνοι αυτόν. Και πραγματικά ιταλοφάγος ήταν ο Συν/ρχης Φριζής.

»Mε ωραία στρατηγική που εφήρμοσε το απόσπασμά του μαζί με τμήματα της Μεραρχίας Ιππικού, εγκλωβίστηκαν όχι λίγοι. Εφτακόσιοι (700) αλπίνοι της Τζούλια. Τάγμα ολόκληρο, εκτός των νεκρών και τραυματιών στο Ελεύθερο, και παραδόθηκαν αμαχητί. Ήταν άλλος ένας θρίαμβος

του Φριζή. Ο Συν/ρχης Φριζής εμψύχωνε όσο κανένας με την παρουσία του και “Παρέσυρε” τους πάντες μπροστά σαν να πάνε, όχι να παλέψουν με τον “χάροντα” αλλά να γλεντήσουν σε πανηγύρι δεν ένιωθες ότι βρίσκεσαι στο μέτωπο όταν είχες τον Φριζή να “κυβερνά”».

Από τη δράση του Συνταγματάρχη Μ. Φριζή