Παρατηρητής της Θράκης
Toυ Βασίλη Ριτζαλέου*
Το μεσημέρι της 4ης Μαρτίου 1943, ο Ρενέ Λεβή περίμενε το καθημερινό φαγητό της μητέρας του στα κρατητήρια της Βουλγαρικής Ασφάλειας, όπως συνέβαινε όλες τις προηγούμενες ημέρες μετά τη σύλληψή του. Ο 20χρονος Ρενέ ήταν μέλος της αντιστασιακής οργάνωσης του ΕΑΜ στην Κομοτηνή και είχε συλληφθεί μαζί με συντρόφους του τον προηγούμενο μήνα. Δεν ανήκε στα βασικά στελέχη της οργάνωσης, καθώς ο ίδιος δεν έπαιρνε μέρος σε δυναμικές αλλά μόνο υποστηρικτικές ενέργειες του δικτύου, όπως τη διανομή εφημερίδας για τον αγώνα κατά του Άξονα.
Η οικογένεια του Ρενέ ήταν μια από τις πιο γνωστές εβραϊκές οικογένειες της Κομοτηνής. Ο πατέρας του Ζωζέφ Λεβή καταγόταν από την Κωνσταντινούπολη και διατηρούσε ένα από τα λιγοστά φαρμακεία της πόλης στην οδό Μπιζανίου. Εξαιτίας της άριστης γνώσης των τουρκικών, πολλοί μουσουλμάνοι, ακόμη και από τα χωριά, αγόραζαν τα φάρμακά τους από τον Λεβή. Η μητέρα του Φουρτουνέ ήταν κόρη του κτηματία Μποχόρ Μπαχάρ ο οποίος κατείχε μεγάλες αγροτικές εκτάσεις έξω από την πόλη.
Οι Λεβή ζούσαν σε ιδιόκτητο διώροφο νεοκλασικό σπίτι με μεγάλο κήπο, στο οποίο εργάζονταν μία υπηρέτρια και ένας κηπουρός, στην οδό Κονδύλη. Σε αντίθεση με τους περισσότερους εβραίους της πόλης, οι Λεβή είχαν φιλικές και κοινωνικές σχέσεις κυρίως με χριστιανούς, όπως τον συμβολαιογράφο Πετρόπουλο και το μηχανικό Γαβαλά. Ο ίδιος ο Ρενέ έπαιζε με πολλά χριστιανόπαιδα στη γειτονιά, όπως τον Βασίλη Τσιλιγγίρη, και αγαπημένο τους παιχνίδι ήταν το τσιλίκι. Ο Ζωζέφ Λεβή ενδιαφερόταν για τα ζητήματα της εβραϊκής κοινότητας και ενίσχυε το έργο της προσφέροντας φάρμακα στο σωματείο Μπικούρ Χολίμ για τις ανάγκες των φτωχών εβραίων που ζούσαν κυρίως στο Βυζαντινό Φρούριο.
Ένα μεσημέρι του Φλεβάρη του 1943 ο Ρενέ συνελήφθη στο σπίτι του από άνδρες της Βουλγαρικής Ασφάλειας, μπροστά στα έντρομα μάτια των γονιών του. Είχε προηγηθεί η σύλληψη και ο άγριος ξυλοδαρμός μελών της Αντίστασης. Η Βουλγαρική Ασφάλεια συγκέντρωσε πληροφορίες για τα σημαντικότερα και δευτερεύοντα μέλη της οργάνωσης φτάνοντας μέχρι τον Ρενέ. Η οικογένεια αγνοούσε τη δράση του καθώς ο Ρενέ χρησιμοποιούσε διάφορες δικαιολογίες για την καθημερινή απουσία του από το σπίτι.
Τις πρώτες δέκα ημέρες μετά τη σύλληψή του, η μητέρα του Φουρτουνέ ετοίμαζε καθημερινά φαγητό για τον Ρενέ και το παρέδιδε στους δεσμοφύλακές του εξαιτίας της απαγόρευσης επισκεπτηρίου στους συλληφθέντες. Στις 4 Μαρτίου 1943 ο Ρενέ, ο μοναδικός εβραίος κρατούμενος στην Ασφάλεια, περίμενε μάταια τη μητέρα του χωρίς να γνωρίζει τα γεγονότα της προηγούμενης νύχτας. Είχε προηγηθεί η πιο βίαιη και συγκλονιστική νύχτα για την Κομοτηνή κατά την περίοδο της Κατοχής. Εφαρμόζοντας καλά οργανωμένο σχέδιο, Βούλγαροι στρατιώτες και αστυνομικοί εισέβαλαν σε 140 εβραϊκά σπίτια και συνέλαβαν 864 ανθρώπους (263 οικογένειες). Η επιχείρηση ξεκίνησε στις 2 τα ξημερώματα με αποκλεισμό της πόλης και της εβραϊκής συνοικίας στο Βυζαντινό Φρούριο και στους γύρω δρόμους. Η σύλληψη των ανθρώπων άρχισε στις 4 τα ξημερώματα και ολοκληρώθηκε στις 10 το πρωί με τη μεταφορά τους στην καπναποθήκη πίσω από το σημερινό Ταχυδρομείο. Εκείνη την ημέρα συνελήφθησαν ο 55χρονος φαρμακοποιός Ζωζέφ Λεβή, η 38χρονη γυναίκα του Φουρτουνέ, ο 17χρονος γιος τους Αρμάντ και η 5χρονη κόρη τους Μαίρη (το εβραϊκό της όνομα ήταν Μύριαμ-Ερνέστα) στην οδό Κονδύλη 60 (στην «οδό 31, αρ.60» κατά την Κατοχή). Ενώ συνελήφθησαν όλοι οι εβραίοι ελληνικής υπηκοότητας, ελεύθεροι παρέμειναν περίπου 20 εβραίοι ιταλικής, ισπανικής και τουρκικής υπηκοότητας.
Για τους 864 Έλληνες εβραίους της Κομοτηνής άρχιζε ένας πραγματικός εφιάλτης. Στην καπναποθήκη κρατήθηκαν δύο ημέρες και απογυμνώθηκαν από χρήματα και χρυσαφικά. Μία ηλικιωμένη γυναίκα πέθανε κατά τη διάρκεια της κράτησης. Στις 6 Μαρτίου επιβιβάστηκαν σε βουλγαρική εμπορική αμαξοστοιχία με κατεύθυνση την Ντούπνιτσα της Βουλγαρίας. Ο φαρμακοποιός Ζωζέφ Λεβή υπέφερε από προβλήματα καρδιάς, δεν άντεξε και πέθανε κατά τη διάρκεια του ταξιδιού. Οι Βούλγαροι κατέβασαν το άψυχο κορμί του από το τρένο και ο Λεβή θάφτηκε σε άγνωστο σημείο στη διαδρομή από την Κομοτηνή προς την Ντούπνιτσα. Τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας, μαζί με δεκάδες συγγενείς από την πλευρά της μητέρας του Φουρτουνέ, βρήκαν τραγικό θάνατο μερικές χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τον τόπο τους, στα ναζιστικά κρεματόρια της Τρεμπλίνκα στην Πολωνία στο τέλος Μαρτίου 1943.
Ο Ρενέ και οι υπόλοιποι εγκλωβισμένοι εβραίοι στην Κομοτηνή έζησαν έναν πραγματικό εφιάλτη για άλλους 19 μήνες μέχρι την απελευθέρωση του 1944. Ο πόνος από την απώλεια των συγγενών και η αγωνία για τη δική τους τύχη τσάκισαν το σώμα και την ψυχή αυτών των ανθρώπων. Για κάποιο χρονικό διάστημα ο Ρενέ βρήκε προστασία, αγάπη και παρηγοριά σε χριστιανικές οικογένειες της Κομοτηνής. Επίσης ένας μουσουλμάνος φίλος του πατέρα του πρόσφερε μερικά χρήματα όταν χρειάστηκε βοήθεια. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι βοήθησαν τον Ρενέ χωρίς οικονομικά ανταλλάγματα αν και ήταν εξαιρετικά φοβισμένοι για τις συνέπειες της πράξης τους. Ο ορφανός και πάμφτωχος πλέον Ρενέ έδωσε πραγματικό αγώνα επιβίωσης, πρώτα κρατούμενος για μήνες στην Ασφάλεια και στη δικαστική φυλακή της Κομοτηνής, αργότερα κρυμμένος σε χριστιανικά σπίτια της πόλης και τελικά κρατούμενος στο Πλέβεν της Βουλγαρίας.
Το τέλος της Βουλγαρικής Κατοχής, τον Οκτώβριο του 1944, βρήκε τον Ρενέ Λεβή ολομόναχο και σχεδόν ρακένδυτο. Το σπίτι και το φαρμακείο ήταν λεηλατημένα, άδεια. Η οικογένεια και οι συγγενείς είχαν εξοντωθεί στο ναζιστικό στρατόπεδο της Τρεμπλίνκα. Εκτός από τα τέσσερα μέλη της οικογένειάς του, εξοντώθηκαν ο θείος του Ζακ Μπαχάρ, η 58χρονη θεία του Ρόζα Εσκιναζή-χήρα Δαβίδ Μπαχάρ και τα πρώτα του ξαδέρφια Μωύς (30 ετών), Ραφαήλ (27), Αλλέγκρα (20) και Ματθίλδη (15), η 53χρονη θεία του Σουλτάνα Μπαχάρ-χήρα Σαμουήλ Αλμποχέρ και τα πρώτα ξαδέρφια του Νοέ (24) και Ματθίλδη (23) και πολλοί ακόμη συγγενείς του. Αν και ήταν ανθρώπινο ράκος, ο Ρενέ υπηρέτησε για τρία χρόνια στον Ελληνικό Στρατό και πήρε μέρος στον αδελφοκτόνο Εμφύλιο Πόλεμο ζώντας τραγικές εμπειρίες.
Ο Ρενέ δεν μπόρεσε να ξαναφτιάξει τη ζωή του στη μεταπολεμική Κομοτηνή, αν και οι χριστιανοί φίλοι του πατέρα του επέμεναν να μείνει στον τόπο του. Αποφάσισε να μεταναστεύσει στο Ισραήλ. Κατά την αναχώρησή του από την Ελλάδα το 1951, οι Αρχές αφαίρεσαν την ελληνική ιθαγένεια από τον Ρενέ Λεβή, όπως και από εκατοντάδες άλλους Έλληνες εβραίους, επιζώντες του Ολοκαυτώματος. Ένας αληθινός μαχητής της ζωής, ο Ρενέ Λεβή εγκαταστάθηκε στο Τελ Αβίβ, δούλεψε ως οδηγός ταξί για δέκα χρόνια και παντρεύτηκε την Άννα, Ελληνοεβραία από την Αθήνα. Ο Ρενέ και η Άννα, με τα τρία παιδιά τους (τον Γιόσι, την Ορίντ και τη Γιαέλ), τα οποία μιλούν ελληνικά, επισκέφτηκαν την Κομοτηνή το 2004 για τα αποκαλυπτήρια του Μνημείου Ολοκαυτώματος στο πάρκο της Αγίας Παρασκευής.*
*Ο Βασίλης Ριτζαλέος είναι διδάκτορας ιστορίας στο πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και εργάζεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους στην Κομοτηνή.
http://www.paratiritis-news.gr/detailed_article.php?id=141993&categoryid=11