Χρήσεις, καταχρήσεις και ιστορίες καθημερινής –διπλωματικής και αρχειακής– τρέλας. Aπό το ιστορικό αρχείο του YΠEΞ στο «Eλληνικό Eθνικό Kούγκι» του Άουσβιτς!

Μια ημέρα (ή πολλές)στα αρχεία
Πρωί κάποιας καθημερινής, στην  Υπηρεσία Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου του υπουργείου Εξωτερικών (ΥΔΙΑ). Τα πρόσωπα, γνώριμα: συνάδελφοι ερευνητές και μεταπτυχιακοί φοιτητές. Οικεία και τα πρόσωπα των υπαλλήλων, οι οποίοι είναι συμπαθείς και φιλικοί. Πολλές φορές ακούς αμυδρά τα θέματα των συζητήσεών τους, όταν δεν είναι στη διάθεση κάποιου ερευνητή. Αλλά αυτό δεν πειράζει, σπάει έτσι και η μονοτονία της πολύωρης και επίμονης σταχυολόγησης εγγράφων, που όλοι γνωρίζουμε εμπειρικά πως δεν αποτελεί άκοπο και πάντοτε παραγωγικό μέρος της δουλειάς μας. Πιο πολλές φορές φτάνει στα αυτιά μας η γνώριμη φωνή της προϊσταμένης των αρχείων, κυρίας Φωτεινής Τομαή-πρώην Κωνσταντοπούλου, τελευταίως σε παρένθεση γραμμένο το δεύτερο επώνυμο. Η ίδια προφανώς δεν φροντίζει να μετριάσει τον τόνο της φωνής της, μολονότι το αναγνωστήριο βρίσκεται δίπλα από το γραφείο της. Οι χώροι στους οποίους στεγάζεται το Αρχείο είναι περιορισμένοι, επομένως ως προς αυτό δικαιολογείται η κατά κάποιον τρόπο παρακολούθηση των τηλεφώνων της κυρίας Τομαή-(Κωνσταντοπούλου), χωρίς πρόθεση και αναγκαστικά από τους ερευνητές παραδίπλα. Η κυρία Τομαή είναι άλλωστε δυναμική προσωπικότητα, και οι επιθυμίες της έχουν αναχθεί περίπου σε θέσφατα για την τόσο σημαντική αυτή Υπηρεσία του υπουργείου Εξωτερικών. Ας σημειωθεί πως η προϊσταμένη των Αρχείων, με μια πρώτη ματιά στο βιογραφικό της, έχει να επιδείξει εντυπωσιακό εύρος δημοσιεύσεων, κυρίως στη μορφή συλλογικών τόμων, τακτικών άρθρων στην εφημερίδα Το Βήμα, ακόμα και παραμυθιών και μυθιστορημάτων. Το 1984 τοποθετήθηκε στην Κεντρική Υπηρεσία του υπουργείου Εξωτερικών, όπου από το 1996 διευθύνει την  Υπηρεσία Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου. Παρ’ όλα αυτά, η δεκαπενταετής έως τώρα θητεία της έχει απασχολήσει για πολλαπλούς λόγους. 

Η ζωή της με τον πρώην σύζυγό της Νίκο Κωνσταντόπουλο, που ήταν ο δικηγόρος της, την έφερε στο μάτι του μιντιακού κυκλώνα, καθώς ο γάμος τους διαλύθηκε θυελλωδώς με αποκαλύψεις (της) περί βιαιοπραγίας εις βάρος της. Τεράστιος σάλος είχε προκληθεί, π.χ., σε εκπομπή του ΑΝΤ1 και σε δημοσιεύματα της εφημερίδας Πρώτο Θέμα. Αποτέλεσμα αυτής της δυσάρεστης και τραυματικής εμπειρίας ήταν η συγγραφή ενός βιβλίου (Οδός Παραδείσου κλειστή, Πατάκης, 2001)με αυτοβιογραφικά στοιχεία: Η Έμα, μια όμορφη και αισθαντική σαραντάχρονη, με επιτυχημένη καριέρα, σύζυγος και μητέρα τριών παιδιών, σημαδεύτηκε κοριτσάκι ακόμα απ’ την αναπάντεχη απώλεια της μητέρας της. Ακολούθησε στη ζωή μια προσωπική διαδρομή στηριγμένη στην τρυφερότητα, στην ευαισθησία, στην προσφορά, στην ηθική της. Όμως είδε –ανήμπορος θεατής– ό,τι εκείνη έχτιζε να συντρίβεται από έναν σκληρό σύντροφο, ανάλγητο, υπέρμετρα φιλόδοξο και άπιστο. Όταν οι απροσδόκητες εξελίξεις φέρνουν με τον πιο δραματικό τρόπο στο φως τα ολέθρια αποτελέσματα των εξωσυζυγικών του σχέσεων, η Έμα νιώθει έτοιμη να προχωρήσει στο δρόμο της καρδιάς της...

Έτσι, από την οθόνη της τηλεόρασης, έμαθα κι εγώ για την κυρία Τομαή, ούσα ακόμα μαθήτρια. Χρόνια αργότερα, στη διαδρομή της ζωής μου ως εκκολαπτόμενη ιστορικός, τη συνάντησα στους χώρους της ΥΔΙΑ. Είχα πάρει άδεια να ερευνήσω για το διδακτορικό μου τα έγγραφα του υπουργείου, σε αντίθεση με άλλους ερευνητές, η αίτηση των οποίων απορρίφθηκε ή καθυστερούσε πέραν του συνηθισμένου. Είναι γνωστή, για παράδειγμα, η ιστορία με την Αγγέλικα Ψαρρά ή τη Γιούρα Κωνσταντίνοβα (1). Γνωστή είναι και η ιστορία με τον Γρηγόρη Φαράκο μέσα από το ρεπορτάζ του (το πάλαι ποτέ) «Ιού» της Ελευθεροτυπίας : Το βιβλίο του Γρηγόρη Φαράκου Ο ΕΛΑΣ και η Εξουσία περιέχει –μεταξύ άλλων– και κάποια ντοκουμέντα από το Ιστορικό Αρχείο του υπ.Εξ. Η προϊσταμένη Φωτεινή Τομαή-(Κωνσταντοπούλου)αντέδρασε στην έκδοση του ΕΛΑΣ με επιστολή της προς τον συγγραφέα, στην οποία του «υπενθύμιζε»ότι ο κανονισμός του Αρχείου «προβλέπει την απαγόρευση της δημοσίευσης όλου ή μέρους εγγράφων υπ.Εξ. χωρίς προηγούμενη άδεια της Υπηρεσίας» και τον «παρακαλεί» στο εξής «να μην παραλείψει αυτή του την υποχρέωση, όπως όλοι οι ερευνητές». Στην απάντησή του, ο Φαράκος τόνιζε ότι αυτή η ρύθμιση παρεμποδίζει ουσιαστικά το έργο των ερευνητών κι επισήμαινε ότι δεν είναι σκόπιμο «οι οποιοιδήποτε τύποι ιδιοκτησίας να προσθέτουν προσκόμματα στην ούτως ή άλλως δύσκολη προσπάθεια για αξιοποίηση πολύτιμων αρχειακών εγγράφων».(2). Τον Ιούνιο του 1999, η Αγγέλικα Ψαρρά ζήτησε τη σχετική άδεια για την έρευνά της «Γυναίκες και κόμματα/φορείς της Αριστεράς κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου». Η επίσημη απάντηση ήταν ότι το αρχείο δεν διέθετε σχετικό υλικό, μολονότι η κ. Ψαρρά γνώριζε καλά πως στο αρχείο φυλάσσονται δεκάδες φάκελοι με έγγραφα της μεσοπολεμικής περιόδου που αναφέρονται στην «κομμουνιστική προπαγάνδα», τη «δραστηριότητα κομμουνιστών», τα «μέτρα κατά του κομμουνισμού», τις αντικομουνιστικές αστικές οργανώσεις. Μάλιστα, ζητήθηκε στη συνέχεια από την ερευνήτρια να τροποποιήσει το θέμα της με «καλύτερη διατύπωση» και με αφαίρεση του σκέλους «Γυναίκες», έτσι ώστε «να γίνει αποδεκτό από τους πρέσβεις» (sic) – τίτλος που στο μεταξύ απέκτησε και η κ.Τομαή. Η κ. Ψαρρά αρνήθηκε να επαναδιατυπώσει το θέμα της και λίγες ημέρες αργότερα παρέλαβε ταχυδρομικά την απόρριψη του αιτήματός της:

Σε απάντηση αιτήματός σας για έρευνα στους φακέλους του Ιστορικού Αρχείου του Υπουργείου των Εξωτερικών, σας πληροφορούμε ότι για το θέμα της μελέτης που επιλέξατε θα πρέπει να απευθυνθείτε στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, ως αρμοδίου φορέα τήρησης των σχετικών με το θέμα σας φακέλων. Με εντολή Υπουργού. Η Προϊσταμένη Φ. Τομαή-Κωνσταντοπούλου, Εμπειρογνώμων Α’(αρ. πρωτ. Φ. 7100/128/295f). (3).

Στη δική μου εμπειρία τώρα. Περίμενα αρκετά μέχρι να εγκριθεί η αίτησή μου διότι σύμφωνα με τους υπαλλήλους έπρεπε να γίνει η επόμενη συνέλευση για τις άδειες των μελετητών του αρχείου, η οποία δεν γινόταν σε τακτά χρονικά διαστήματα. Όπως επισημαίνει το Αρχείο, άδεια δίνεται αφού προηγουμένως ο ενδιαφερόμενος υποβάλλει αίτηση οποία εξετάζεται από επιτροπή διπλωματικών υπαλλήλων που συνέρχεται το πρώτο δεκαήμερο κάθε δεύτερου μήνα.

Θα το κατανοήσω, μολονότι φέρνω στο μυαλό μου εμπειρίες από την παραμονή μου στο εξωτερικό για αρχειακή έρευνα. Οι συγκρίσεις είναι αναπόφευκτες, αλλά εκτός συμφραζομένων, διότι εδώ «Ελλάδα είναι, όχι Γερμανία»,σύμφωνα με τη γνωστή απάντηση που εισπράττω. Η εμπειρία μου από τα αρχεία τεσσάρων χωρών (Γερμανία, Αγγλία, Ισραήλ, Ελβετία) έδειξε ότι με ένα e-mail, το οποίο περιλάμβανε σύντομες πληροφορίες για το ίδρυμα και την έρευνά μου, η πρόσβαση στο αρχείο γινόταν δεκτή είτε αυθημερόν είτε εντός μιας εβδομάδας το αργότερο. Την ίδια επισήμανση είχαν κάνει άλλωστε τρεις επιφανείς ιστορικοί της χώρας (4) ,αλλά η ίδια η προϊσταμένη της ΥΔΙΑ ισχυρίζεται πως αυτή η διαδικασία στα ξένα αρχεία δεν ισχύει:

Ο αριθμός των αιτήσεων έρευνας που δεχόμαστε είναι εντυπωσιακός για ένα Αρχείο ΥΠΕΞ, χώρας-μέλους της ΕΕ, με μόλις 12 διαθέσιμες θέσεις στο Αναγνωστήριό της, δεδομένου ότι άλλα Υπουργεία Εξωτερικών (Ηνωμένο Βασίλειο, Δανία, Αυστρία) δεν έχουν καν αναγνωστήριο, άλλα διαθέτουν μόνο 2-4 θέσεων (Ιταλία, Ισπανία) και μόλις εκείνο της Γαλλίας υπερέχει σαφώς σε σύγχρονο, νεόδμητο κτίριο στα περίχωρα της γαλλικής πρωτεύουσας. Και τούτο αναφέρω ειδικώς, προκειμένου να επισημάνω τη σύγχυση που επιχειρείται στη χώρα μας περί διευκολύνσεων των βρετανικών αρχείων, με αποσιώπηση του γεγονότος ότι οι εγκαταστάσεις του PRO (PublicRecordsOffice), όπου οδηγούνται μετά την 30ετία τα αρχεία του Foreign Office, είναι τα κρατικά (γενικά), δημόσια αρχεία της χώρας (και όχι το βρετανικό ΥΠΕΞ), με ευάριθμο[sic] προσωπικό διοικητικών υπαλλήλων, ειδικών επιστημόνων και τεχνολογικά και άλλα μέσα που, σας διαβεβαιώ, κανένα ΥΠΕΞ (και όχι μόνο της Ελλάδας) της ΕΕ δεν διαθέτει. Δυστυχώς, εργασίες που ξεκίνησαν τα τελευταία χρόνια τόσο για την κατασκευή νέου σύγχρονου αναγνωστηρίου 30 περίπου θέσεων, όσο και ειδικού αρχειοστασίου και αναγνωστηρίου για τα επαναπατρισθέντα αρχεία των Αρχών μας στο εξωτερικό (πρεσβειών, προξενείων κ.λπ.) σε ωραιότατο κτίριο στο στρατόπεδο «Πλέσσα», έχουν προς το παρόν παγώσει λόγω της τρέχουσας περικοπής δαπανών. (5)

Σύμφωνα με την ανταπάντηση του Χάγκεν Φλάισερ (6) , που στη διάρκεια της τεσσαρακονταετούς πορείας του στα ακαδημαϊκά μετερίζια έχει κάνει έρευνα σε πάμπολλα αρχεία σε μια δεκαριά χώρες, η επιστολογράφος δεν έχει τη σωστή ενημέρωση. Όχι μόνο η Γερμανία, αλλά και πολλές άλλες χώρες –από το Βέλγιο έως τη Φινλανδία, ακόμη και χώρες του πρώην υπαρκτού σοσιαλισμού– διαθέτουν διπλωματικά αρχεία με άνετα αναγνωστήρια, που προσφέρουν πρόσβασηad hoc ή εντός ελαχίστων ημερών. Ακόμη και στα κράτη όπου απαιτείται κάποια γραφειοκρατική διαδικασία έγκρισης, δεν γνωρίζει άλλη περίπτωση πλην αυτής της Ελλάδας, όπου η αρμόδια επιτροπή συνέρχεται (εφ’ όσον όλα βαίνουν κατ’ ευχήν) μόνο κάθε δεύτερο μήνα. Και δεν γνωρίζει αρχείο (πλην της ΥΔΙΑ), όπου ο/η επικεφαλής λειτουργεί, βάσει ιδίων συστάσεων, ως εισηγητής-ρυθμιστής επί των αιτήσεων. (7) Οι διαχρονικές (παρά τις κάποιες πρόσφατες βελτιώσεις) ποικίλες οχλήσεις στο απρόσκοπτο ερευνητικό έργο από τη μη τήρηση της θεσμοθετημένης τριακονταετίας για την αποδέσμευση των εγγράφων, μέχρι και τον αριθμό των επιτρεπόμενων φωτοτυπιών, είναι ένα άλλο ακανθώδες πρόβλημα που αναφέρει ο Χ. Φλάισερ. Και είναι αλήθεια πως, σε όλη τη διάρκεια της έρευνάς του, ο ερευνητής έχει το δικαίωμα 50 μόνο φωτοτυπιών εγγράφων, ενώ δεν επιτρέπεται η φωτογράφηση. Συνάδελφοι ερευνητές, έχουν κατά καιρούς παραπονεθεί πως η έρευνά τους παρατείνεται έτσι σε διάρκεια, καθώς η αντιγραφή εγγράφων στο λάπτοπ τους δεν αποτελεί και τον πιο γρήγορο τρόπο έρευνας.

Σύμφωνα με τον Σωτήρη Ριζά, διευθυντή ερευνών του Κέντρου Έρευνας της Ιστορίας του Νεότερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών.

Η παρατήρηση ότι το Βρετανικό Foreign Office δεν διαθέτει αναγνωστήριο προδίδει άγνοια της ουσίας του θέματος: Το Υπουργείο Εξωτερικών της Βρετανίας δεν διαχειρίζεται το ιστορικό του αρχείο. Αυτό είναι αρμοδιότητα των Εθνικών Αρχείων του Ηνωμένου Βασιλείου. Μέσω αυτών ερευνητές από όλο τον κόσμο έχουν πρόσβαση στο ιστορικό αρχείο του Foreign Office με την παρέλευση τριακονταετίας. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου τα αρχεία του State Department είναι διαθέσιμα από τα Εθνικά Αρχεία των  ΗΠΑ και τα αρχεία του Λευκού Οίκου από τις προεδρικές βιβλιοθήκες που είναι αποκεντρωμένες υπηρεσίες των Εθνικών Αρχείων. Το πρόβλημα δεν είναι ποιος είναι ο φορέας, αλλά το τελικό αποτέλεσμα. Άθελά της η κυρία Τομαή εντοπίζει το θεσμικό πρόβλημα. Επιπρόσθετα, η αρθρογραφία της στον Τύπο θα ήταν δικαίωμά της αν τα έγγραφα που χρησιμοποιεί ήταν διαθέσιμα και στους άλλους ερευνητές. Αυτό όμως δεν συμβαίνει (8).

Ας είναι, η συνέχεια αποκάλυπτε μεγαλύτερες εκπλήξεις. Η επόμενη έκπληξη αφορούσε τα ίδια τα έγγραφα. Σύμφωνα με το άρθρο 19,«τα αρχεία, μετά την πάροδο τριακονταετίας από την έκδοσή τους, θεωρούνται ιστορικά αρχεία, αποχαρακτηρίζονται και διατίθενται στην έρευνα, υπό τον όρο ότι έχει ολοκληρωθεί η ταξινόμηση και μηχανοργάνωσή τους, δεν φέρουν φθορές σε βαθμό που να απαιτείται η συντήρησή τους και δεν βρίσκονται σε υπηρεσιακή χρήση » (δική μου η υπογράμμιση). Ωστόσο η δέσμευση της τριακονταετίας δεν τηρείται: Ολόκληρες σειρές φακέλων και ολόκληρες χρονιές από τις δεκαετίες του 1960 και του 1970 παραμένουν κλειστές. Σε σχετική δική μου ερώτηση (μια και ερευνητικά ασχολούμαι με όλη τη μεταπολεμική περίοδο), η απάντηση ήταν πως δεν έχουν ακόμα ταξινομηθεί. (Άλλωστε, και μετά την ταξινόμηση πάντα ελλοχεύει ο κίνδυνος, μην ενταχθεί ο περιπόθητος φάκελος στο πολυθρύλητο –και για κοινούς θνητούς απροσπέλαστο - «Αρχείο Β».) Ένας ερευνητής, π.χ., αποκλειστικά της περιόδου της δικτατορίας δύσκολα θα βρει υλικό στην ΥΔΙΑ – αν δεν έχει την… τύχη να επωφεληθεί από ενδεχόμενα «κυριακάτικα βήματα» (9) της πολυγραφότατης διευθύντριας επί του θέματος.

Υπογράμμισα τη ρήτρα «σε υπηρεσιακή χρήση» για να παραπέμψω σε χιλιοειπωμένη ένσταση, σχετικά με την αδιάλειπτη συγγραφική αναπαραγωγή εγγράφων στον έντυπο Τύπο εκ μέρους της κ. Τομαή. Αναρωτιέται κανείς αν στην υπηρεσιακή χρήση συμπεριλαμβάνεται και η παραγωγή κειμένων της με τη βοήθεια εγγράφων από το ίδιο το αρχείο. Ο Γιάννης Στεφανίδης, καθηγητής Διπλωματικής Ιστορίας στη Νομική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, επισημαίνει, στο ίδιο τεύχος του  ARB:

Η δημοσίευση του περιεχομένου πληθώρας φακέλων, καμιά φορά και πέραν του κανόνα της30ετίας, ως κυριακάτικο ανάγνωσμα στον Τύπο, καθώς και η εμπορική τους έκδοση σε βιβλίο συνιστούν διακριτική μεταχείριση – αν όχι και κατάχρηση εξουσίας. Θα είχε ενδιαφέρον να πληροφορηθούμε όλοι, και ιδίως οι προϊστάμενοι της Υπηρεσίας Δ.Ι.Α., αν αντίστοιχες υπηρεσίες σε χώρες της Ευρώπης ανέχτηκαν παρόμοιες πρακτικές από «ομολόγους» της κας Τομαή.

Η Χριστίνα  Αγριαντώνη, καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, στην ίδια γραμμή με τους συναδέλφους της, τονίζει την αδιαφάνεια που επικρατεί στο αρχείο όσον αφορά τους όρους πρόσβασης και τις δυσκολίες στην εξυπηρέτηση των ερευνητών, το ίδιο και η καθηγήτρια Ανθρωπολογίας Νένη Πανουργιά.

Η επισκόπηση της βιβλιογραφικής παραγωγής της κας Τομαή (Κωνσταντοπούλου) παρουσιάζει πολλαπλό ενδιαφέρον. Πέρα από μυθιστορήματα  όπως η Πιατέλα και άλλα εύθραυστα, ενδιαφέρον παρουσιάζει (και σημειολογικά) η συλλογή άρθρων της Κυριακάτικα Βήματα στην Ιστορία (Παπαζήσης, 2008). Λέω σημειολογικά, γιατί η συγγραφέας επέλεξε να ελαφρύνει τη «βαριά» θεματολογία του βιβλίου της, στο οποίο δεσπόζει η αντίληψη πως η ιστορία πρέπει να είναι η συνέχεια της διπλωματίας, με ένα εξώφυλλο στο οποίο η εικόνα των –ομολογουμένως αισθησιακών– ματιών της βρίσκεται στο δεύτερο (εμφανές)πλάνο. Αν παρακάμψει κανείς το εξώφυλλο, στέκεται σε όσα σχολιάζει ο Σταύρος Ψυχάρης για το πόνημα: «Τα άρθρα που η κυρία Φωτεινή Τομαή γράφει στο Βήμα, βασιζόμενη σε επίσημα αρχεία και στοιχεία που συστηματικά μελέτησε, είναι ασφαλώς πολύτιμο υλικό». Τα επίσημα αρχεία είναι αυτά τα οποία διοικεί, και στο σημείο αυτό αξίζει να επιμένουμε. Άραγε είναι θεμιτό, η προϊσταμένη αυτού του κομβικού αρχείου, να αρθρογραφεί στον Τύπο, βασισμένη σε αδημοσίευτο και πολλές φορές κλειστό για τους ερευνητές υλικό από την υπηρεσία της; Δεν είμαι όμως σε θέση να σχολιάσω τις (ουκ ολίγες) κακές γλώσσες που διατείνονται πως η συντάκτρια εν πολλοίς βασίζεται στις υπηρεσίες μεταπτυχιακών ghost- writers του υπηρεσιακού-αρχειακού περιβάλλοντος.

Επιπλέον, να αναφερθεί πως κάθε χρόνο, όλο το μήνα Νοέμβριο, το αρχείο παραμένει κλειστό για «εργασίες συντήρησης» (των εγγράφων;)… Αν προσθέσουμε τους μήνες των καλοκαιρινών διακοπών (Ιούλιος-Αύγουστος) ο ερευνητής που βιάζεται να τελειώσει και να παραδώσει εργασία, μάλλον πρέπει να ζητήσει προθεσμία από τους καθηγητές του ή από τον εκδότη του –οι οποίοι κατά κανόνα δείχνουν κατανόηση, γνωρίζοντας τους μάλλον ανατολίτικους ρυθμούς της ΥΔΙΑ.

Κλείνοντας το συγκεκριμένο κεφάλαιο, θα αναφερθώ σε ένα δημοσίευμα του Πάσχου Μανδραβέλη με τον εύγλωττο τίτλο «Η απελευθέρωση της ιστορίας», όπου επισημαίνει πως το συγκεκριμένο αρχείο ουσιαστικά είναι απροσπέλαστο:

Όχι μόνο δεν δημοσιοποιούνται έγγραφα κατ’ έτος αλλά ακόμη κι αν τα ψάξει κάποιος, δύσκολα θα τα βρει. Πότε «είναι αταξινόμητα»,άλλοτε «είναι σε χρήση από τις υπηρεσίες του υπουργείου» και συνηθέστερα δεν υπάρχει καμιά δικαιολογία. […]Παρ’ όλα αυτά [παράλια σειρά καταγγελιών, που ο αρθρογράφος απαριθμεί], το υπουργείο Εξωτερικών σιωπά. Δεν δίνει τουλάχιστον μια δικαιολογία, γιατί ουσιαστικά απαγορεύεται η πρόσβαση ελλήνων πολιτών στην ιστορική τους κληρονομιά και δεν επιτρέπεται σε ξένους κι εγχώριους μελετητές να κάνουν τη δουλειά τους. Κανείς βέβαια δεν τολμά να ονειρευτεί ότι υπηρεσίες του ΥΠΕΞ θα βρίσκονταν ποτέ σε οργανωτική αρτιότητα ώστε να δημοσιοποιούν στο τέλος κάθε έτους τα προ τριακονταετίας έγγραφα. Ούτε μπορούμε να φανταστούμε ότι σε μια χώρα που βαφτίστηκε«ψωροκώσταινα» αυτά τα έγγραφα να είναι ψηφιοποιημένα και διαθέσιμα διά του Διαδικτύου σε καθηγητές, φοιτητές, μαθητές– όποιον, τέλος πάντων, ενδιαφέρεται για την ιστορία μας. Απλώς ελπίζουμε ότι θα εφαρμοστεί ο νόμος περί αρχείων, που ψήφισε αυτό το έρμο το Κοινοβούλιο, και παραβιάζει η Υπηρεσία Διπλωματικού Ιστορικού Αρχείου του ΥΠΕΞ (10).

Να αναφερθεί εδώ πως η επιστολή διαμαρτυρίας στο  ARB των Αντώνη Λιάκου, Γιάννη Στεφανίδη και Χάγκεν Φλάισερ (την οποία επικαλείται και ο κ. Μανδραβέλης) απαντήθηκε έπειτα από δύο μήνες από το υπουργείο διά στόματος του τότε υπουργού Δ. Δρούτσα, που (όπως ήταν αναμενόμενο) υποστήριξε τη δράση και το έργο της κ. διευθύντριας). Ακολούθησε, στη συνέχεια, η συγκέντρωση 125 υπογραφών ιστορικών, με την κινητοποίηση του ομότιμου καθηγητή Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Γιάννη Γιανουλόπουλου. Τίτλος του κειμένου, το οποίο συνυπέγραψαν οι ιστορικοί, «Ανοίξτε τα δημόσια αρχεία εδώ και τώρα».

Στο κείμενο καταγγέλλεται ότι[σ]την Υπηρεσία Διπλωματικού Ιστορικού Αρχείου, ενώ συστηματικά αποκλείονται ακαδημαϊκοί και ερευνητές από την πρόσβαση στις πηγές, τα αρχεία μελετώνται και δημοσιεύονται (σε εφημερίδες και σε βιβλία) από τη διευθύντρια της Υπηρεσίας, η οποία επωφελείται προσωπικά από τον τίτλο και την υπαλληλική ιδιότητά της, ωσάν να είναι φέουδό της. Η σκανδαλώδης αυτή πρακτική, που συνεχίζεται για πολλά χρόνια παρά τις διαμαρτυρίες, εκτός των  άλλων, συνιστά παραβίαση την αρχή της ισότητας των πολιτών απέναντι στο νόμο, σύμφωνα με την επιταγή του άρθρου 4, παρ. 1 του ελληνικού Συντάγματος.

Απορία: Άραγε οι παραπάνω μαρτυρίες και διαμαρτυρίες, και τόσες άλλες που δεν χωρούν στις σελίδες αυτού του κειμένου, δεν θα ληφθούν ποτέ υπ’ όψη, δεν θα βρουν ευήκοον ους (επίσημο); Μήπως βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ιδιότυπο μόνιμο καθεστώς «ιδιοκτησίας», για να μην πούμε προσωπικής «προίκας», που δεν πρόκειται να αλλάξει ποτέ, όσα παράπονα κι αν γίνουν; Το στερεοτυπικό «Στην Ελλάδα είμαστε» ισχύει και πάλι, ενώ κανείς υπεύθυνος δεν περνάει από κρίση /επιθεώρηση / αξιολόγηση όσον αφορά το έργο του και την αποτελεσματικότητά του… Θλιβερό και απογοητευτικό.

 

Περί Ολοκαυτώματος και άλλων δαιμονίων
Στις 5 Οκτωβρίου, στο αμφιθέατρο Γιάννος Κρανιδιώτης του Υπουργείου Εξωτερικών, πραγματοποιήθηκε σεμινάριο με τίτλο «Never, ever, be a bystander». Το σεμινάριο απευθυνόταν κυρίως σε ξένους διπλωμάτες, αλλά μπορούσαν να παραστούν και εκπαιδευτικοί. Έλαβα μια ευγενική πρόσκληση απ’ την πρεσβεία του Ισραήλ να παρευρεθώ και αποφάσισα να πάω. Δεν φανταζόμουν πως η εμπειρία εκείνης της μέρας θα με ωθούσε να γράψω αυτό το κείμενο. Το πρόγραμμα περιελάμβανε πολλές «addresses» από πολιτικούς και διπλωμάτες (σχεδόν το πρώτο ημίωρο της εκδήλωσης), ενώ στη συνέχεια πήρε τη σκυτάλη η διοργανώτρια κ. Τομαή, η οποία επιπρόσθετα, συντόνιζε την εκδήλωση, απαντούσε στις ερωτήσεις του κοινού, επιμελήθηκε των προβολών κ.λπ., κ.λπ. Στην ανακοίνωσή της (όλη η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στην αγγλική γλώσσα) με τίτλο «Legislation and measures taken by the Greek State: Policies Towards Keeping the Memory of the Holocaust Alive», η ομιλήτρια αναφέρθηκε στην ελληνική νομοθεσία που υπάρχει σχετικά με τον αντισημιτισμό και την –υποτίθεται αυστηρή- προστασία της ιστορικής μνήμης. Στο διάλειμμα διερωτήθηκα σε παρέα αν ζούσα στη Σουηδία ή στη Δανία, διότι η υπάρχουσα κατάσταση στη χώρα μας περιγράφηκε τόσο ρόδινα, που παρά λίγο ξεχάσαμε ακόμη και την πανηγυρική αθώωση του Κ. Πλεύρη, κορυφαίου ντόπιου αρνητή της γενοκτονίας των Εβραίων, από τον Άρειο Πάγο.

 

Βέβαια, αυτή η εξωραϊσμένη εικόνα των ελληνοεβραϊκών σχέσεων διέπει και την «έκδοση-σταθμό» Documents on the History of the Greek Jews (11), ιθύνων νους της οποίας ήταν η (τότε απλώς) κ. Κωνσταντοπούλου. Ο τόμος, με δεσπόζουσα τη φωτογραφία της ίδιας με τον πρόεδρο του Ισραήλ Σιμόν Πέρες, περιλαμβάνει 159 επίσημα έγγραφα από την αρχειακή συλλογή του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών, το οποίο διατηρεί και το copy-right. (12) Επιλέχθηκαν σχεδόν αποκλειστικά «sunshine documents»των διμερών σχέσεων, χωρίς να θίγονται οι προβληματικές όψεις, ενώ φυσικά λείπει κάθε αναφορά στην «εχθρική μειονότητα», όπως οι Ελληνοεβραίοι (και ιδίως οι σεφαραδίτες) συχνά αποκαλούνται στα αδημοσίευτα (και εν μέρει αφαιρεθέντα;) έγγραφα του υπ. Εξωτερικών – ακόμα και το 1945, αμέσως μετά τη γενοκτονία! (13)Ο άοκνος δημιουργικός οίστρος της κ. Τομαή ήταν μάλλον η αιτία για ορισμένα σοβαρά λάθη και ανακρίβειες στο βιβλίο, όπως στον πρόλογο της αγγλικής έκδοσης (σ. 25), όπου αναφέρει πως στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η Ελλάδα είχε αναλογικά τις μεγαλύτερες έμψυχες και άψυχες απώλειες απ’ όλους τους Συμμάχους (ξεπερνώντας δηλαδή ακόμη και τις σλαβικές χώρες!) ή πως η Αστυνομία Πόλεως, με εντολές του διοικητή Άγγελου Έβερτ, εξέδωσε 18.500 (!) πλαστές ταυτότητες για να σώσει τους Εβραίους (σ. 35). Αναρωτιέται ο αναγνώστης πού βρέθηκαν (και σώθηκαν!) τόσοι Εβραίοι στην κατοχική Αθήνα.

Επιπλέον, η εισαγωγή διατείνεται (σ. 37) πως η μεταπολεμική ελληνική λογοτεχνία ασχολούνταν, περισσότερο από κάθε άλλη στην Ευρώπη, με τους εγχώριους Εβραίους εν γένει, και με τα θύματα του Ολοκαυτώματος γενικότερα – προσφέροντας τάχα στο ελληνικό κοινό μια«μοναδική εικόνα» επί του ζητήματος. Εδώ διακρίνουμε άγνοια των μελετών της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου (14), κορυφαίας ερευνήτριας της συγκεκριμένης θεματικής, η οποία έχει αναλύσει τη σχεδόν «εκκωφαντική» σιωπή των ελλήνων λογοτεχνών σχετικά με τη Shoah– με λίγες αξιέπαινες εξαιρέσεις. Τη σιωπή αυτή, η Αμπατζοπούλου την εξηγεί με τον παράγοντα της προπολεμικής, ήδη παγιωμένης στερεότυπης αρνητικής εικόνας του Εβραίου. Και όταν η λογοτεχνία αναφέρεται στους διωγμούς των Ελληνοεβραίων, τότε αυτό συνήθως γίνεται «για να τονιστεί η μαχητικότη τα των Ελλήνων χριστιανών πολιτών», σε αντιδιαστολή προς«την “παθητικότητα” των εντοπίων ξένων» (15) – οι οποίοι ως εκ τούτου εμφανίζονται ως συνυπεύθυνοι για την τελική μοίρα τους. Κατά συνέπεια, ο έκπληκτος αναγνώστης θα περίμενε στην οικεία υποσημείωση της κ. Τομαή μια αντιπροσωπευτική επιλογή συγγραφέων και τίτλων που θα στήριζαν τον ισχυρισμό της, βρίσκει όμως μόνο μια κάποια επεξήγηση για τη λέξη «γκέτο», όπου διατείνεται πως η Ελλάδα υπήρχε η μοναδική χώρα στην Ευρώπη χωρίς γκέτο…

Εν τούτοις, η κ. Τομαή διαθέτει το αξιοζήλευτο ταλέντο της αυτοπροβολής (και) μέσω των ΜΜΕ – με ορισμένες αντισυμβατικές εξαιρέσεις. Ενδεικτικοί είναι οι διθύραμβοι προς υποδοχή του αναφερθέντος τόμου που «δημιούργησε σάλο ενδιαφέροντος»: «Θεμέλιος λίθος, […]εκδοτικό γεγονός με ρίζες  βαθιά στην ιστορική αλήθεια ». Ταυτόχρονα προ-βάλλεται ο ανακριβής ισχυρισμός της ίδιας: «για πρώτη φορά σε παγκόσμιο επίπεδο [sic] έχουμε δημοσίευση των αρχείων μιας χώρας που έρχονται στο φως με δαπάνες του κράτους» (16)!

Εννοείται ότι ανακρίβειες βρίσκουμε και σε άλλα βιβλία της ίδιας, π.χ. στο Greeks in Auschwitz-Birkenau , στο οποίο θα επανέλθουμε. Εκεί (σ. 33), η συγγραφέας μας πληροφορεί ότι ο Άιχμαν  επισκέφτηκε τη Θεσσαλονίκη τον Φεβρουάριοτου1943 μαζί με τον «στρατιωτικό σύμβουλό» του Μαξ Μέρτεν. Δηλαδή, με το κύρος της διευθύντριας των Ιστορικών Αρχείων του υπ. Εξωτερικών, αναβαθμίζεται εδώ το ψέμα του υπόδικου τότε (1959) Μαξ Μέρτεν σε ιστορική αλήθεια! Ο Μέρτεν ουδέποτε υπήρξε στρατιωτικός σύμβουλος του Άιχμαν, ουδέποτε ο τελευταίος επισκέφτηκε τη Θεσσαλονίκη.

Για να κλείσει ο κύκλος, ας γυρίσουμε στην πρόσφατη εκδήλωση. Παρουσιάστηκε το εκθεσιακό περίπτερο που ετοιμάζει το υπουργείο Εξωτερικών για το μουσείο του Άουσβιτς. Πράγματι, κάθε χώρα που θρήνησε θύματα έχει μια μικρή μόνιμη εθνική έκθεση – και ήταν καιρός να αποκτήσει και η δική μας χώρα παρουσία στον εμβληματικό αυτό τόπο. Η έκθεση δημιουργήθηκε σε καλλιτεχνική επιμέλεια-σκηνοθεσία του γνωστού σκηνογράφου Μανώλη Παντελιδάκη. Η ταινία που επίσης βασίστηκε στο βιβλίο, γυρίστηκε από τον γνωστό σκηνοθέτη Παντελή Βούλγαρη. Δικαιούμαι, πιστεύω, να θέσω εδώ χωρίς φραστικές περικοκλάδες το εξής ερώτημα: γιατί μια τόσο σημαντική έκθεση και εκπροσώπηση στο Άουσβιτς να δημιουργηθεί αποκλειστικά από καλλιτέχνες και όχι από ειδικούς μουσειολόγους / μουσειογράφους / ιστορικούς; Γνωρίζω πως στην Ελλάδα οι δύο πρώτες ειδικότητες είναι ουσιαστικά άγνωστες, ενώ ειδικά ο μουσειογράφος χρειάζεται ως υπεύθυνος για όλο το σχεδιασμό (από τη μελέτη μέχρι τις τεχνικές συντήρησης των εκθεμάτων και τα κείμενα) μιας μουσειακής έκθεσης. Λείπουν όμως οι ειδικοί για τη δημιουργία μιας τόσο καίριας έκθεσης; Η προβολή σε 3D της έκθεσης (για όσους, σύμφωνα με την οργανώτρια, «δεν έχουν λεφτά να πάνε στην Πολωνία για να επισκεφτούν το Άουσβιτς») δημιούργησε (όχι μόνο στη γράφουσα) ουσιαστικά ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο διαχείρισης ενός τόσο λεπτού ζητήματος όπως το Ολοκαύτωμα. Θέλω να δω από κοντά την έκθεση για να κρίνω, αλλά η λεπτομερέστατη παρουσίασή της με έβαλε σε σκέψεις σχετικά με την πρόκληση του συγκινησιακού του θεατή. Θέλουμε να προβάλλουμε κατά κόρον το τραύμα «αναδημιουργώντας» συγκινησιακά το τραγικό ιστορικό γεγονός ή κάνουμε μια υγιή επεξεργασία του παρελθόντος θέτοντας σε λειτουργία τον αναστοχασμό; Μήπως η επιθετικότητα των εικόνων δημιουργεί τον κορεσμό και προκαλεί τα αντίθετα αποτελέσματα; Τα αφήνω στην κρίση του μελλοντικού επισκέπτη της ελληνικής έκθεσης στο Άουσβιτς. (17)

Συμπληρωματικά, προβλήθηκε στο τέλος η ταινία The Greek Revolt,October 7th 1944, παραγωγή του υπουργείου Εξωτερικών και της ΥΔΙΑ. Αφού σταμάτησε να προλογίζει η κ.Τομαή, έδωσε το λόγο στον… εαυτό της: δηλαδή η ταινία ξεκίνησε με δικό της σπικάζ (μάλλον, εκτός από μουσειολόγους, το υπ. Εξωτερικών δεν βρήκε ούτε κάποιον ικανό αφηγητή). Ωραιότατη και συγκινητική η μουσική της Μαριέττας Φαφούτη (δηλώνω φαν της μουσικής της) και τα πλάνα από τον καθιερωμένο Παντελή Βούλγαρη. Όλες οι καλές προϋποθέσεις για μια ταινία-υπερπαραγωγή με τόσους γνωστούς συντελεστές, ωστόσο, εξανεμίστηκαν με όσα ακούστηκαν. Η ταινία βασίστηκε στον προαναφερθέντα πολυτελή τόμο της Φωτεινής Τομαή, Έλληνες στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου (Παπαζήσης, 2009), σύμφωνα με τον οποίο, στις 7 Οκτωβρίου 1944, οι Γερμανοί επιχειρούν να οδηγήσουν 200 Έλληνες και Ούγγρους από το Κρεματόριο ΙΙΙ για εξόντωση. Όταν οι Γερμανοί αρχίζουν να εκφωνούν τα ονόματα των Ελλήνων δεν απαντά κανείς, ώσπου οι Έλληνες ορμούν στους γερμανούς φρουρούς, τους αφοπλίζουν, οχυρώνονται στο Κρεματόριο και με τα λίγα όπλα που διαθέτουν αναμένουν τους συντρόφους τους να κινηθούν:

Η ομάδα στο Κρεματόριο ΙΙ κινείται άμεσα στους πρώτους πυροβολισμούς. Ο επικεφαλής των Γερμανών και ένας στρατιώτης πετιούνται ζωντανοί στους φούρνους. Ένας άλλος στρατιώτης ξυλοκοπείται μέχρι θανάτου. Η μάχη όμως αποδεικνύεται άνιση. Οι κρατούμενοι για να γλιτώσουν ανατινάζουν ένα διπλανό κρεματόριο και δια-φεύγουν στο δάσος. Οι περισσότεροι πέφτουν ηρωικά κάτω από βροχή σφαιρών. Κάποιοι άλλοι οχυρώνονται σε έναν αχυρώνα, όπου τα Ες Ες τους καίνε ζωντανούς. Οι υπόλοιποι παραδίδονται και εκτελούνται επιτόπου. Σε λίγες ώρες τα πάντα έχουν ηρεμήσει. Από τους 300 Έλληνες Εβραίους που πήραν μέρος στην εξέγερση (συνολικά τα θύματα ήταν 450) επέζησαν μόνο 26. Κι εκείνοι θυμούνται πως ανάμεσα στους κρότους και τα ουρλιαχτά ακούγονταν τα λόγια του ελληνικού εθνικού ύμνου. (18)

Η ομάδα που εξεγέρθηκε αποτελούσε τον πυρήνα των Sonderkommando, των ομάδων κρατουμένων δηλαδή που ήταν επιφορτισμένες με τον πιο μακάβριο ρόλο, να «βοηθούν» τους κρατούμενους που προορίζονταν για θανάτωση να ξεντυθούν και να μπουν στους θαλάμους αερίων, κι έπειτα να μεταφέρουν τα πτώματά τους στα κρεματόρια. Ο Λέων Κοέν, πατέρας του δημοσιογράφου Ζαν Κοέν, ήταν ένας από τους πρωτεργάτες της εξέγερσης του Άουσβιτς. Έγραψε το βιβλίοnFrom Greece to Birkenau, The Crematoria Workers Uprising,

το οποίο δεν μεταφράστηκε στα ελληνικά και σήμερα είναι δυσεύρετο. Ο Ζαν Κοέν, μαζί με τον ιστορικό τέχνης Γιώργο Πηλιχό, διεξήγαγαν επί 15 μήνες έρευνα στα αρχεία του Κρατικού Μουσείου Άουσβιτς και πήραν συνεντεύξεις επιζώντων, όχι μόνο της εξέγερσης των Sonderkommando, αλλά γενικότερα της παρουσίας των Ελλήνων στα στρατόπεδα. Διαπίστωσε πως τα γεγονότα που περιγράφει το βιβλίο έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τη μαρτυρία του πατέρα του.

Ο ίδιος αναφέρει:

Το αποτέλεσμα για μένα ήταν αποκαρδιωτικό. Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών έχει εκδώσει στα ελληνικά και στα αγγλικά ένα βιβλίο και ένα ντοκιμαντέρ που βρίθει λαθών και ανακριβειών. Θα μου πείτε, στην Ελλάδα ζεις, Κοέν, δεν έχεις συνηθίσει στην προχειρότητα του Δημοσίου; (19).

Πέρα από εμφανή λάθη (20) και μυθεύματα κάθε είδους και για κάθε γούστο (παρωχημένα (21),ανατριχιαστικά-αιμοχαρή (22) και last but not least συγκινητικά-πατριωτικά (23), η ταινία τελειώνει με γκάφα ολκής που ωστόσο θυμίζει το συγκινητικό τέλος του βραβευμένου φιλμ La Vitae Bella. Στην καταληκτική σκηνή, ο επιζών του Άουσβιτς Χάινς Κούνιο περιγράφει την ημέρα της απελευθέρωσης:

Όλος ο κόσμος αλαλάζει και κατεβαίνει προς την πλατεία, εγώ δεν μπορώ να περπατήσω, με παίρνουν κι εμένα, αχ, θέλω κι εγώ να πάω, με παίρνουν, με σηκώνουν και πάμε προς την πλατεία. Εκεί στην πλατεία βλέπω το μεγάλο το αμερικάνικο τανκς κι αυτόν, έναν χοντρό αξιωματικό να προσπαθεί να βγει, το κεφάλι του, από την τρύπα. Και το μόνο που θυμάμαι καλά είναι μα πως μπορεί αυτός ο άνθρωπος ο χοντρός να μπορέσει να βγει από το τανκς. Γυρνάει, με  βλέπει και λέει, ούτε μας είπε ότι είστε ελεύθεροι, τίποτε, Έλληνες υπάρχουν εδώ; Ήταν Ελληνοαμερικανός και ζητούσε να μάθει αν υπήρχαν Έλληνες. Και είχε Έλληνες. Ήταν πολύ συγκινητικό. Τι να σας πω... Εκείνη τη στιγμή κατάλαβα, τελείωσαν τα βάσανα. Και απελευθερωθήκαμε.

Μόνο που κάποιο λάθος, προφανώς στο μοντάζ, οδήγησε στην προφανή παρεξήγηση, καθώς το Άουσβιτς, ως γνωστόν, δεν απελευθερώθηκε από τους Αμερικάνους, αλλά απ’τον Κόκκινο Στρατό. Η προφορική μαρτυρία του Χάινς Κούνιο αναφέρεται στην απελευθέρωση του Έμπενζεε, θυγατρικού στρατοπέδου [Aussenlager] του αυστριακού Μαουτχάουζεν, στο οποίο είχε μεταφερθεί μετά την εκκένωση του Άουσβιτς. Η απελευθέρωση εκεί πράγματι έγινε από τους Αμερικανούς, στις 6 Μαΐου 1945. Με τον ίδιο τρόπο πανηγυρίζει ο Ρομπέρτο Μπενίνι όταν ένα… αμερικανικό τανκ μπαίνει στο Άουσβιτς, άλλο ένα σημείο στο οποίο επικεντρώθηκαν οι κριτικές για τη συγκεκριμένη ταινία. Μήπως η κ. Τομαή εμπνεύστηκε από κει, λογιζόμενη πως οι γκρίνιες των ειδικών για τις ιστορικές ανακρίβειες χολιγουντιανής κοπής ποτέ δεν επηρέασαν την επιτροπή απονομής των Όσκαρ;

 

Ένα άλλο «Μεσολόγγι»; Αναπαραγωγές νέων εθνικών μύθων.,
Αλλά ας σταθούμε στο στοιχείο της«σύσσωμης ελληνικής εξέγερσης»των τριακοσίων (και βάλε 24) Eλληνοεβραίων, από τους οποίους η Φωτεινή Τομαή ονομάζει 60 «συμμετέχοντες» σε ένα τιμητικό δισέλιδο (σσ. 152-153). Ας επιχειρήσουμε μια σύντομη αντιπαράθεση με τις πηγές. Δύο από τη λίστα αυτή, ο Ερρίκος Σεβίλλιας και ο Μαρσέλ Νατζαρή, είχαν ενημερωθεί για τα σχέδια εξέγερσης, αλλά όταν εκείνη –λόγω προδοσίας– ξέσπασε πρόωρα, οι αναφερθέντες δούλευαν, έχοντας απλώς ακουστική και οπτική επαφή με τα γεγονότα. Σύμφωνα με τις γραπτές αναμνήσεις τους άκουσαν φωνές και πυροβολισμούς (αλλά όχι ύμνους), έβλεπαν καπνούς και ανθρώπους που προσπάθησαν να δραπετεύσουν, (25) αλλά όχι (γαλανόλευκες) σημαίες… Ως προς τον αριθμό των συμμετεχόντων Ελληνοεβραίων οι πηγές είναι συγκεχυμένες, πάντως όποτε δίνονται εκτιμήσεις, είναι σαφώς χαμηλότερες του μαγικού αριθμού «300». Το ίδιο ισχύει και για τις δημοσιευμένες μαρτυρίες που άφησαν ο Λέων Κοέν και ο (προσφάτως εκλιπών)Σλόμο Βενέτσια (26), οι μόνοι επιζήσαντες που είχαν συμμετάσχει άμεσα στα γεγονότα.

 

Οι «300», φέροντας βαρύγδουπους «εθνικούς» συμβολισμούς, αναπαράγουν –συνειδητά ή μη– ακριβώς εκείνες τις επικίνδυνες«πατριωτικές» μυθολογίες, από τις οποίες η ιστοριογραφία της δεκαετίας του 1940 απελπισμένα προσπαθεί να απαλλαγεί. Στο σημείο αυτό συμφωνεί και ο Ιακώβ Σιμπή, ιστορικός (27) και μεταφραστής, που έχει ερευνήσει εκτενώς το ζήτημα της εξέγερσης: εκτός από την ενδελεχή ανάγνωση των σχετικών εγγράφων στο αρχείο του Άουσβιτς πήρε εκατοντάδες συνεντεύξεις ελλήνων εβραίων επιζώντων του στρατοπέδου. Εξετάζοντας τις λίστες των 600 ονομάτων των επιζησάντων αλλά και εκείνων που χάθηκαν στα κρεματόρια, κατέληξε στο συμπέρασμα πως οι Έλληνες ανέρχονταν σε ένα 7% περίπου. Γιατί επομένως να αποτελούν το 100% των εξεγερθέντων τη στιγμή που τα ίδια τα έγγραφα δίνουν άλλη εικόνα για το«ελληνικό Κούγκι ή Μεσολόγγι», όπως η Φωτεινή Τομαή επονομάζει την εξέγερση; Επιπρόσθετα, αναπαράγονται και άλλες μυθολογίες, για τους αρχηγούς των Sonderkommando ή για την ελληνική σημαία που υψώθηκε στο κρεματόριο και για τον εθνικό ύμνο που ακούστηκε στην εξέγερση… Ο Σιμπή επιμένει πως η εξέγερση δεν είναι «ελληνική».

Πρέπει να σημειωθεί εδώ, ότι το μεγαλύτερο μέρος της διεθνούς βιβλιογραφίας, ακόμη και σοβαρών ιδρυμάτων, εβραϊκών ή μη, αγνοεί παντελώς τη συμμετοχή Ελληνοεβραίων στην εξέγερση – εστιάζοντας στον κυρίαρχο ρόλο των Πολωνών (28) που, αντιστοίχως, αποσιωπάται ή υποβαθμίζεται στην ελληνική βιβλιογραφία. Απαλλαγμένη από τέτοιες προκαταλήψεις είναι η έρευνα της Rena Jacob στο πλαίσιο μιας διεθνούς πρωτοβουλίας «κατά της λήθης», η οποία πράγματι συμπεριλαμβάνει στους δολοφονηθέντες «αξιωματούχους» της εξέγερσης και τρεις ελληνικής καταγωγής, τους Sam Carasso, Jacko Soel και Michel Ardetti. (29).

Ακριβώς εκείνοι όμως ΔΕΝ συμπεριλαμβάνονται στο βιβλίο της Φωτεινής Τομαή…

Άλλωστε ούτε ο Σλόμο Βενέτσια –τον οποίο και η Jacob μνημονεύει στους συνοργανωτές, αν και στο κρεματόριο «ΙΙ», το οποίο δεν πρόλαβε να συμμετάσχει τη στιγμή της πρόωρης εκδήλωσης– επιχείρησε να δώσει «εθνική» μονοχρωμία στην εξέγερση, αφού διευκρινίζει πως αυτή «οργανώθηκε σε συνεργασία με την πολωνική αντίσταση εντός κι εκτός στρατοπέδου», ενώ «υπήρχε σαν ιδέα πολύ πριν φτάσω εγώ στο στρατόπεδο, και διατηρήθηκε χάρη σε ορισμένους κάπος, όπως ο Λέμκε ή ο Καμίνσκι (Ρώσος και Πολωνός αντίστοιχα)» (30).

Στο ίδιο πνεύμα κινείται και ο Ζαν Κοέν:

Η ιστορία της εξέγερσης πρέπει να ειπωθεί δυνατά και σωστά. Πρέπει να ακουστεί σε όλο τον κόσμο όπως πραγματικά έγινε. Οι ανακρίβειες και οι φραστικές υπερβολές σε ένα, μοναδικό στην ιστορία των στρατοπέδων εξόντωσης, γεγονός μόνο από τη σπουδαιότητά του και τη σοβαρότητα μπορούν να αφαιρέσουν. Η συμβολή των Ελλήνων στην εξέγερση, μικρή ή μεγάλη, δεν έχει να χάσει τίποτα από τη σημαντικότητά της μέσα μια πραγματικά ιστορική τεκμηρίωση. (31)

Κατά συνέπεια, όλες οι σοβαρές πηγές δεν αφήνουν αμφιβολίες πως η εξέγερση, παρά τη συμμετοχή πολλών Ελληνοεβραίων, δεν ήταν ελληνική στην ουσία της. Ωστόσο, το«ντοκιμαντέρ» της Φωτεινής Τομαή– ως εκ τούτου, και του ελληνικού υπ. Εξωτερικών– παρουσιάζει την υποτιθέμενη… ακραιφνή ελληνική καταγωγή και ψυχή των πρωταγωνιστών και των υπόλοιπων ηρωικών συντελεστών ως παράγοντα ηθικής υπεροχής στο στρατόπεδο συγκέντρωσης που και από τους άλλους κρατούμενους αναγνωριζόταν ως τέτοια.

Την παράμετρο αυτή την περιγράφει εναργέστατα ο Πρίμο Λέβι στο: «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος» (ελλ.έκδ. Άγρα) αναφερόμενος στην αλληλεγγύη που διέκρινε τους Έλληνες του Άουσβιτς. Αλλά είναι δυνατόν σε τέτοιες ακραίες συνθήκες οι άνθρωποι να διατηρούν ακέραιες τις εθνικές ταμπέλες-ταυτότητες και να μην επιστρέφουν σε πολύ πιο άμεσα ζητήματα καθημερινής διαβίωσης; Πώς γίνεται να φτιάχνονται σημαίες και να ψέλνονται ύμνοι (ούτε καν στη μητρική γλώσσα τους για τους περισσότερους!) τη στιγμή της ύστατης της ανάγκης για επιβίωση; Στην ταινία, η ένταξη της εμπειρίας του στρατοπέδου στο εθνικό αφήγημα πραγματοποιείται με όρους εθνικισμού του 19ου αιώνα. Γιατί έχει ανάγκη το εθνικό φαντασιακό από νέα αφηγήματα; Πόσο συμβαδίζει με τις πραγματικές ανάγκες των σημερινών Ελλήνων αυτή η ανάκληση της εθνικής υπερηφάνειάς τους, τι τις χρειάζονται οι σύγχρονοι Έλληνες τις ηρωοποιητικές εκδοχές του παρελθόντος; Μήπως η εθνικότητα (ο πολυμήχανος ελληνικός νους, το γεγονός ως συνέχεια του Μεσολογγίου, η εξέγερση ως το νέο Κούγκι και άλλα παρόμοια που αναφέρονται στην ταινία) αποκτά προτεραιότητα σε σχέση με τις αδιανόητες συνθήκες, αυτής της ακραίας εμπειρίας; Χρειάζεται άραγε η, ούτως ή άλλως πενιχρή, βιβλιογραφική παραγωγή στην Ελλάδα για το Ολοκαύτωμα νέους μύθους; Αναπόφευκτα μου ήρθε στο νου ο μυθικός ήρωας Κ. Κουκκίδης ο οποίος –επί δημαρχίας Δημ. Λ. Αβραμοπούλου– τιμήθηκε με αναμνηστική πλάκα στην Ακρόπολη: υποτίθεται πως είχε πέσει από τον ιερό βράχο, τυλιγμένος στη γαλανόλευκη, την αποφράδα ημέρα που οι Γερμανοί κατέλαβαν την πόλη.

Επιστρέφω στην πολυεπίπεδη, θεσμική πλέον, επεξεργασία του συγκεκριμένου παρελθόντος εκ μέρους της Φωτεινής Τομαή (βιβλίο, αρθρογραφία, ταινία, εκθεσιακό περίπτερο, επίσημες εκδηλώσεις και εκπροσώπηση της χώρας στην αλλοδαπή): η ελληνικότητα παρουσιάζεται –ρητά ή υπόρρητα κατά την περίσταση– ως βασικός λόγος που οδήγησε σε αυτή την εξέγερση. Η αναζήτηση της ελευθερίας (στη συγκεκριμένη περίσταση επρόκειτο πρωτίστως για την αποφυγή του προδικασμένου θανάτου) επιδεικνύεται ως έμφυτη «ανάγκη [μόνο;]του Έλληνα». Συγκεκριμένα γεγονότα αποσπώνται για να προβάλλονται καθολικές εθνικές διαχρονικές αρετές, αυτή τη φορά μάλιστα ενσαρκωμένες από ΕλληνοΕβραίους, οι οποίοι άλλοτε χαρακτηρίζονταν –στα μη δημοσιευμένα από τη Φωτεινή Τομαή έγγραφα του υπ. Εξωτερικών – εθνικώς ύποπτοι «αλλόφυλοι». Μια απαλλαγμένη από μυθολογίες και ανακρίβειες οπτική, που σε άλλες χώρες αποτελεί παγιωμένη κατάκτηση της ιστοριογραφίας, στην Ελλάδα ακόμα αποτελεί ζητούμενο. Και όταν η θεσμική μνήμη, εκπροσωπούμενη από την Υπηρεσία Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου, συμβάλλει σε νέες στρεβλές θεωρήσεις, πόσο αισιόδοξοι μπορούμε να είμαστε για το μέλλον της ιστορικής κουλτούρας μας; (32)

----------------------------------------------

1 Βλ. για την εμπειρία της στο The  Athens Review of books (εφεξής  ARB , τχ.Ιουλίου-Αυγούστου2010).

2http://www.iospress.gr/mikro2001/mikro20010127.htm(9/10/2012).

3Παρ.: «Ο Ιός», Ελευθεροτυπία , 27/1/2001.

4 Αντώνης Λιάκος, Χάγκεν Φλάισερ, Γιάννης Στεφανίδης, ΑRB , Ιανουάριος2010.

5 «Και οι 125 ήσαν αχάριστοι», επιστολή της Φωτεινής Τομαή στο  ARB ,Ιούλιος 2010.

6  ARB , Ιούλιος2010.

7«Recommendations are made by the head of the Service of Diplomatic and Historical Archives», βλ. τον σχετικό κανονισμό της Ελλάδας στη συγκριτική έκδοση της Ε.Ε.:European Commission, Secretariat-General (επιμ.):Guide to the archives of Member States’ Foreign Ministries and European Union Institutions , 3οεδ., 2005, σ. 36 (κεφ. Greece).

8  ARB, Ιούλιος2010.

9 Βλ. παρακάτω.

10 Καθημερινή , 15/5/2010.

11 Records from the Historical Archives of  the Ministry of Foreign Affairs, researched and edited by Photini Constantopoulou– Thanos Veremis, Athens:Kastaniotis1998. Ακολούθησε ελληνική έκδοση.

12 Παραθέτω εδώ επακριβώς ηλεκτρονικό μέηλ ξένου δημοσιογράφου με έδρα την Αθήνα, το οποίο μου έστειλε αναφερόμενος στο βιβλίο (είναι αυτονόητο ότι δεν αναφέρω το όνομά του): «A few years ago, the foreign ministry brought out a book about the Greek Jewish victims of the Holocaust. In it were historical photos and more contemporary ones, including shots of her walking around Auschwitz with her designer handbag! Everyone I know who has used the foreign ministry archives has complained about her. It’s like so many things in Greece: we all know what the problem is but nothing is - or can be - done about it».

13 Βλ. π.χ., Χάγκεν Φλάισερ, «Στενή η πύλη του “Ελεύθερου Κόσμου” - Περιορισμοί στην ελεύθερη διακίνηση προς και από την εμφυλιοπολεμική Ελλάδα», στο: Ηλίας Νικολακόπουλος, Άλκης Ρήγος, Γρηγόρης Ψαλλίδας (επιμ.), Ο Εμφύλιος Πόλεμος από τη Βάρκιζα στον Γράμμο, Φεβρουάριος 1945 - Αύγουστος 1949.  Αθήνα 2002,σσ. 264-286.

14  Αν και εμφανίζονται στη βιβλιογραφία…

15 Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, «Η εικόνα του Εβραίου στην ελληνική πεζογραφία, 1930-1950», στο Χ. Φλάι-σερ (επιμ.), H Ελλάδα ‘36 - ‘49: Από τη Δικτατορία στον Εμφύλιο - Τομές και συνέχειες. Αθήνα 2003, σ. 417 Κ. – με παραπομπές σε παλαιότερες δημοσιεύσεις της.

16 Ελένη Μπίστικα, Καθημερινή , 29/11/1998 (δική μου η υπογράμμιση).

17 Βλ. και την πολύ ενδιαφέρουσα ανάλυση της Οντέτ Βαρών-Βασάρ για τα μουσεία και τις εκθέσεις Ολοκαυτώματος: Οντέτ Βαρών-Βασάρ, «Η προβληματική των Μουσείων της Γενοκτονίας και της Αντίστασης: ευρωπαϊκό και αμερικανικό μοντέλο», στο: Οντέτ Βαρών-Βασάρ (επιμ.), Εβραϊκή Ιστορία και Μνήμη , Πόλις, Αθήνα, 1998, σσ.113-145.

18 http://www.tanea.gr/ellada/article/?aid=4513597(9/10/2012).

19 http://www.cohen.gr/newsite/index.php?option=com_content&view=arti-cle&id=2278:-2&catid=35:jew-daism&Itemid=59(9/10/2012).

20 Π.χ. σε στατιστικά στοιχεία σχετικά με τις αποστολές των Εβραίων στο Άουσβιτς.

21 Greeks in Auschwitz-Birkenau, σ. 135κ.έ., υιοθετώντας τη σοβιετική εκδοχή της (συστηματικής μάλιστα!) παραγωγής σαπουνιού από τα πτώματα των δολοφονημένων Εβραίων. Αυτός ο«αντιφασιστικός» μύθος, από τη δίκη της Νυρεμβέργης, επιβιώνει στη «δημόσια ιστορία» παρά την προ πολλού διάψευση από την έρευνα, ενώ ταυτόχρονα χρησιμεύει στους αρνητές του Ολοκαυτώματος ως δήθεν απόδειξη πως όλη η γενοκτονία αποτελεί απάτη. Βλ., π.χ., Wolfgang Benz (επιμ.), Le-  genden, Lügen, Vorurteile. Ein Wörter- buch zur Zeitgeschichte, Μόναχο1994,λήμμαJudenseife.

22 Βλ. και στο φιλμ τη λεπτομερή περιγραφή του γδαρσίματος του –εν ζωή ακόμα- Ερρέρα, εκδοχή που διαψεύδεται από τις μαρτυρίες, π.χ. τη μαρτυρία του γνωστού Σλόμο Βενέτσια,

Sonderkommando, μέσα από την κόλαση των θαλάμων αερίων , Πατάκης 2008, σσ.140-141 καιLeon Cohen , 182492,From Greece to Birkenau, The Crematoria Workers Uprising,

1996 σ. 77

23 Βλ. τις περιγραφές περί ύψωσης ελληνικής σημαίας στα κρεματόρια (αλήθεια, πώς φτιάχτηκε;).

24 Greeks in Auschwitz-Birkenau, σ. 159:“more than 300 Greek Jews”.

25 Errikos Sevillias,  Athens – Auschwitz ,Lycabettus Press, Athens 1983, σ. 50κ.έ. / Μαρσέλ Νατζαρή,  Χρονικό1941-1945 , Ετς Αχαΐμ, Θεσσαλονίκη1991,σ. 58 κ.έ.

26Ο Βενέτσια ήταν Εβραίος από την ιταλική εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης, μεταφέρθηκε τον Απρίλιο του1944 σε ηλικία 21 ετών στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου όπου εντάχθηκε στο σώμα των Sonderkommando. Η μαρτυρία του Βενέτσια είναι η μοναδική ολοκληρωμένη μαρτυρία ενός επιζώντος μέλους του Sonderkommando, όπως αναφέρει στον πρόλογο του βιβλίου του η Σιμόν Βέιλ.

27 Βιβλίο του Σιμπή (και της Καρίνας Λάμψα) σχετικά με τη διάσωση των Εβραίων στη διάρκεια του πολέμου στην Ελλάδα, είναι υπό έκδοση (εκδ.Καπόν).

28 Βλ. π.χ.: http://www.jewishvirtualli-brary.org/jsource/Holocaust/aurevolt.html, http://www.fritz-bauer-institut.de/fileadmin/user_upload/uploadsFBI/pdf-Dateien/dossier-01_renz.pdf(18/10/12).

29 http://www.wider-des-vergessens.org/index.php?option=com_content&view=article&id=62%3Ader-auschwitz-er-lass&catid=7&Itemid=36&limitstart=6(18/10/12).

30 Σλόμο Βενέτσια, Sonderkommando, μέσα από την κόλαση των θαλάμων αερίων.

Πατάκης 2008, σσ. 167, 169).

31 http://www.cohen.gr/newsite/index.php?option=com_content&view=arti-cle&id=2278:-2&catid=35:jew-daism&Itemid=59(9/10/2012).

32 Ενδιαφέρον έχει και μια πρόσφατη δικαστική περιπέτεια. Η Ελένη Κεφαλοπούλου, συγγραφέας και ηθοποιός, και ο σύζυγός της Άρης Φωτιάδης (σκηνοθέτης) έκαναν αγωγή εναντίον της κ.Τομαή-(Κωνσταντοπούλου) κατά κλοπής πνευματικής ιδιοκτησίας, σχετικά με βιβλίο για την ιστορία των Ολυμπιακών Αγώνων. Το δικαστήριο συνεδρίασε το Φεβρουάριο του 2012 και αναμένεται η απόφαση. Η υπόθεση έχει και ποινικό μέρος: η κ. Κεφαλοπούλου μήνυσε επιπροσθέτως την κ. Τομαή καταλογίζοντάς της πλαστογραφία μετά χρήσεως και απάτη (το ποινικό μέρος της υπόθεσης ακόμα δεν έχει εκδικαστεί). Φαίνεται πως η προϊσταμένη της ΥΔΙΑ και πρεσβευτής πλέον του υπ.Εξ/κών δεν θα σταματήσει να μας απασχολεί…

http://www.scribd.com/doc/112029852/%CE%91%CE%BD%CE%BD%CE%B1-%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%AF%CE%B1-%CE%94%CF%81%CE%BF%CF%85%CE%BC%CF%80%CE%BF%CF%8D%CE%BA%CE%B7-%CE%97-%CE%B8%CE%B5%CF%83%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%BC%CE%BD%CE%AE%CE%BC%CE%B7-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%9F%CE%BB%CE%BF%CE%BA%CE%B1%CF%85%CF%84%CF%8E%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%BF%CF%82-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1-2012-11-%CE%9D%CE%9F%CE%95-BOOKS-JOURNAL-%CE%A4%CE%A7-025-2012-AM-Tomai-Books-Journal