28.1.2013
Ν.Κ. Αλιβιζάτος
Ο λόγος του Καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου ΔΡ Ν.Κ.Αλιβιζάτου στην εκδήλωση για την Ημέρα Μνήμης Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων.
Τον Ιανουάριο του 2004, η Βουλή των Ελλήνων ψήφισε ομόφωνα τον ν.3218/2004, ο οποίος όριζε την 27η Ιανουαρίου ως ημέρα μνήμης των Ελλήνων Εβραίων μαρτύρων και ηρώων του Ολοκαυτώματος. Επρόκειτο για έναν από τους τελευταίους νόμους της κυβέρνησης Σημίτη και, όπως ανέφερε στην εισηγητική έκθεσή του ο αρμόδιος Υπουργός, δεν επιδιωκόταν απλώς η διατήρηση της μνήμης των θυμάτων του Ολοκαυτώματος, αλλά «και η διαρκής υπόμνηση του τι μπορεί να συμβεί αν η μισαλλοδοξία, το μίσος και η αδιαφορία γίνουν τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά μιας κοινωνίας». Διότι, όπως προσέθετε, «το Ολοκαύτωμα δεν είναι μόνο μια υπόθεση καταστροφής και απωλειών. Είναι, κατά κύριο λόγο, μια υπόθεση ενός κόσμου παθητικότητας και αδράνειας και κάποιων επί μέρους προσώπων εξαιρετικού θάρρους και γενναιότητας».
Στο πνεύμα της επίσημης αυτής εξαγγελίας, διερωτώμαι: στα 9 χρόνια που μεσολάβησαν έκτοτε, πώς εξελίχθηκαν τα πράγματα;
Στα θετικά, θα έλεγα ότι το Ολοκαύτωμα άρχισε να πια να αντιμετωπίζεται από ευρύτερα στρώματα και στην Ελλάδα όχι μόνον ως μια αλληλουχία γεγονότων που οδήγησαν στην εξόντωση 6 εκατομμυρίων Εβραίων, αλλά ως ένα ακραίο έγκλημα στην ευρωπαϊκή ιστορία, για το οποίο δεν ευθύνονται μόνον οι ναζί, αλλά και όσοι αδιαφόρησαν ή τους ανέχθηκαν. Τα στερεότυπα που συγκροτούσαν την επίσημη εκδοχή της ιστορίας, ως τα μέσα της δεκαετίας του 1980, δεν έχουν ασφαλώς εξαφανισθεί. Για πρώτη φορά, εν τούτοις, στο χώρο των σκεπτομένων ανθρώπων, τόσο πολλοί διερωτώνται πώς είναι δυνατόν να διαπράττονται τέτοιες φρικαλεότητες σε χώρες με τόσο παλιά ιστορία και πολιτισμό.
Στα θετικά, επίσης της περιόδου που μεσολάβησε θα προσέθετα την κυκλοφορία μιας σειράς σημαντικών μελετών για τον ελληνικό εβραϊσμό, τη διεξαγωγή πολλών επιστημονικών συμποσίων για το θέμα στην Ελλάδα και το εξωτερικό, και –πάνω απ’ όλα- ως στοιχειώδη συμβολή στη συλλογική μνήμη την ανέγερση Μνημείων του Ολοκαυτώματος στη Ρόδο και την Αθήνα. (Στη Θεσσαλονίκη το είχε εγκαινιάσει ο Κων. Στεφανόπουλος το 1997, μεταφέρθηκε στη σημερινή του θέση, στην πλατεία Ελευθερίας, το 2006).
Στα αρνητικά της ίδια περιόδου θα προέτασσα βέβαια τον πολλαπλασιασμό των βανδαλισμών και των βεβηλώσεων των εβραϊκών μνημείων τα τελευταία χρόνια και την εφεκτική στάση της ελληνικής δικαιοσύνης απέναντι στον αντισημιτισμό, με ακραία στιγμή την απαλλαγή του ιστορικού ηγέτη του ελληνικού νεοναζισμού για την κυκλοφορία ενός μισαλλόδοξου και κραυγαλέα ρατσιστικού βιβλίου κατά των εβραίων και του Ισραήλ. Πάνω απ’ όλα εν τούτοις θα στεκόμουν στην άνοδο 3 κομμάτων με ανοιχτά αντισημιτικές θέσεις, δυο από τα οποία εκπροσωπούνται σήμερα στη Βουλή. Να πρόκειται άραγε για μια στιγμιαία αντίδραση αγανακτισμένων πολιτών που, κάτω από την επίδραση της οικονομικής κρίσης, αναζητούν αποδιοπομπαίους τράγους; Ή μήπως βιώνουμε μιαν αναβίωση του παραδοσιακού αντισημιτισμού, συνοδευόμενου με πράξεις όχι μόνον συμβολικής αλλά και υλικής βίας;
Είναι πρόωρο και σε κάθε περίπτωση δύσκολο να απαντήσει κανείς στο ερώτημα αυτό με τη σοβαρότητα που επιβάλλουν οι περιστάσεις. Από τη σκοπιά μου ως συνταγματολόγου θα περιορισθώ σε μια μερικότερη αλλά, όπως πιστεύω, διόλου αμελητέα πτυχή του. Μπροστά στην άνοδο νεοναζιστικών κομμάτων, ποια πρέπει να είναι η στάση των συντεταγμένων εξουσιών μιας πολιτείας που, επισήμως τουλάχιστον, αποδοκιμάζει με αποτροπιασμό τις θέσεις, τη δράση και τα σύμβολά τους;
Για λόγους που σχετίζονται με τον εμφύλιο πόλεμο και τις διώξεις της Αριστεράς, το Σύνταγμά μας, σε αντίθεση με το γερμανικό ή το τουρκικό, δεν προβλέπει δυνατότητα απαγόρευσης ακραίων πολιτικών κομμάτων. Ως εκ τούτου, ένας νέος α.ν. 509 θα ήταν σήμερα αντισυνταγματικός. Εν τούτοις, θα ήταν αδιανόητο η πολιτεία να παρέμενε αδρανής μπροστά στην άνοδο ενός νεοναζιστικού κόμματος, που ανέχεται τη βία όχι ως αυθόρμητη αντίδραση σε μια στιγμή έντασης, αλλά ως μέσο καθημερινής δράσης για την προβολή των θέσεων του.
Σε ό,τι με αφορά, έχω υποστηρίξει την άποψη ότι ένα τέτοιο κόμμα θα μπορούσε να αντιμετωπισθεί ως εγκληματική συμμορία του άρθρου 187 ΠΚ. Τούτο θα σήμαινε ότι εκτός από τον πιτσιρικά που δέρνει έναν μετανάστη ή που βεβηλώνει ένα μνημείο, θα μπορούσε να διωχθεί ως ηθικός αυτουργός και ηγεσία του κόμματος στο οποίο ο τελευταίος ανήκει. Για την θεμελίωση του αιτιώδους συνδέσμου, θα έπρεπε βέβαια κανείς να μελετήσει επισταμένως τη δράση του εν λόγω κόμματος και τις θέσεις που κατά καιρούς υποστήριξε η ηγεία του. Γι’ αυτό όμως, όπως πιστεύω, η συστηματική καταγραφή των συμβάντων και η η παρακολούθηση των ιστοσελίδων των εν λόγω κομμάτων νομίζω ότι θα αρκούσε. Αν η επιβολή των προβλεπόμενων ποινών συνοδευόταν, όπως προβλέπεται, και με στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων των καταδικαζομένων, όσοι από τους ενόχους είναι βουλευτές θα εξέπιπταν.Επί πλέον, δεν θα μπορούσαν να είναι υποψήφιοι στις επόμενες εκλογές.
Σε πιο «καθημερινό» επίπεδο, ο ν. 927/1979 για την καταπολέμηση των φυλετικών διακρίσεων θα μπορούσε, παρά τα κενά του, να βρει πρόσφορο πεδίο εφαρμογής. Στο κάτω-κάτω, οι παραβιάσεις του διώκονται πλέον και αυτεπαγγέλτως. Μέχρις ότου, λοιπόν, αντικατασταθεί με έναν νεότερο, ο οποίος θα τιμωρεί και τις νέες μορφές διάδοσης των ακραία μισαλλόδοξων και ρατσιστικών απόψεων (μέσω μπλογκς, διαδικτύου και άλλων μέσων επικοινωνίας) -σχετική πρόταση είχε υποβάλει ο τότε Υπουργός Δικαιοσύνης, τον Νοέμβριο του 2011, με οποία ο ρατσισμός προβλεπόταν ως επιβαρυντική περίπτωση για κάθε αξιόποινη πράξη- είναι ίσως καιρός να ενεργοποιηθούν κάποιοι εισαγγελείς και οι Έλληνες δικαστές να πράξουν το καθήκον τους.
Τέλος, όπως πρότεινε και η Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην εμπεριστατωμένη έκθεση που δημοσίευσε τον Μάιο του 2012 για την ρατσιστική βία, επιβάλλεται το ταχύτερο να οργανωθούν ταχύρρυθμα σεμινάρια για την εξοικείωση των αστυνομικών με το θέμα, με ταυτόχρονη ίδρυση ειδικής υπηρεσίας για την καταγγελία σχετικών περιστατικών. Για το τελευταίο, έγινε προ μηνός ένα πρώτο βήμα, αλλά δεν έχουμε ακόμη στοιχεία για το αν ήταν επιτυχημένο ή όχι.
Επιτρέψτε μου ως νομικό που του αρέσει η ιστορία να κλείσω με ένα παλαιότερο περιστατικό από τη δικαστηριακή πράξη. Το 1939, η Adriatica, ιταλική ατμοπλοϊκή εταιρία, απέλυσε από το υποκατάστημά της στην Καβάλα Έλληνα υπάλληλό της χωρίς αποζημίωση, γιατί ήταν εβραίος. Ως γνωστόν, μουσολινικός νόμο του 1938, προέβλεπε την απόλυση των εβραίων όχι μόνο από το δημόσιο και τις υπηρεσίες του αλλά και από τις ιδιωτικές επιχειρήσεις της Ιταλίας. Ο απολυθείς προσέφυγε στη πρωτοδικείο Καβάλας, το οποίο τον δικαίωσε. Γιατί, όπως έκρινε, το πρωτοδικείο, επικαλούμενο τον μεγάλο Έλληνα συνταγματολόγο Ν.Ν. Σαρίπολο, ο ανωτέρω ιταλικός νόμος δεν μπορούσε να εφαρμοσθεί στην Ελλάδα, αφού εποιείτο «διάκρισιν […] αντίθετον προς την καθιερουμένην δια του […] Συντάγματος ‘θρησκευτικήν ελευθερίαν’, κατά την οποίαν οι πολίτες «απαγορεύεται να ‘ενοχλώνται’ δια τας θρησκευτικάς αυτών πεποιθήσεις» και δεν επιτρέπεται να καθορίζονται «επίζημιες συνέπειες» «δια τον πρεσβεύοντα ωρισμένην θρησκείαν ή άλλες κατ’ αυτού διακρίσεις ως εκ των πεποιθήσεων τούτων».
Αν το 1940, Έλληνες δικαστές, με την φασίζουσα δικτατορία της 4ης Αυγούστου να έχει εδραιωθεί, εξέδωσαν μια τόσο τολμηρή απόφαση, θέλω να πιστεύω ότι σήμερα, θα βρεθούν κάποιοι επίγονοί τους να τους μιμηθούν.