Ημερολόγια του πολεμικού Γερμανού φιλοσόφου που δημοσιεύθηκαν πρόσφατα δείχνουν ότι ο αντισημιτισμός έπαιξε μεγαλύτερο ρόλο στη σκέψη του από ό, τι ήταν πρωτύτερα γνωστό. Πώς αντιμετωπίζουν αυτή τη νέα ανακάλυψη ακαδημαϊκοί στο Ισραήλ και στο εξωτερικό και μπορεί άραγε η φιλοσοφία του ν’ αντέξει την προβληματική συνάφειά του με τους Ναζί;
Τρία βιβλία, τυλιγμένα σε μαύρο δέρμα, ενδεχομένως να καταστρέψουν τη φήμη ενός από τους πιο σημαντικούς φιλοσόφους του 20ου αιώνα. Ήταν η βούληση του Γερμανού φιλοσόφου Martin Heidegger, ο οποίος πέθανε το 1976, τα σημειωματάριά του να δημοσιευτούν μετά το θάνατό του και τώρα μπορούμε να καταλάβουμε το γιατί.
Αν και η σχέση ή ακόμη και πιθανή συνάφεια του Heidegger με τη Ναζιστική φιλοσοφία είναι γνωστή, οι τρεις πρώτοι τόμοι των σημειωματάριων του αποκαλύπτουν ότι ο αντισημιτισμός έπαιξε έναν μεγαλύτερο ρόλο στα φιλοσοφικά γραπτά του απ’ ό, τι πιστευόταν μέχρι σήμερα, και η είδηση έχει θορυβήσει μελετητές και οπαδούς του.
Τα κείμενα, γραμμένα μεταξύ των δεκαετιών 1930-1960, αποτελούν ένα σπάνιο μίγμα φιλοσοφικών και προσωπικών σκέψεων που εκτείνονται σε περισσότερες από 1.200 σελίδες. Στα σημειωματάριά του, ο Heidegger κατηγορεί αυτό που ο ίδιος αποκαλεί "Παγκόσμιο Εβραϊσμό" και την επιρροή του στη Γερμανία. Σ’ ένα άλλο σημείο, ο Heidegger υποστηρίζει ότι οι Εβραίοι είχαν "ταλέντο στους υπολογισμούς".
Ο εκδότης των σημειωματάριων και διευθυντής του Ινστιτούτου Martin Heidegger, Peter Trawny, δήλωσε στη Βρετανική εφημερίδα Guardian ότι "σοκαρίστηκε" όταν ανακάλυψε τα αντισημιτικά κείμενα πριν από έναν περίπου χρόνο.
"Ο Heidegger δεν συνέλεξε απλώς αυτές τις αντισημιτικές ιδέες, τις επεξεργάστηκε φιλοσοφικά - απέτυχε ν’ απομονώσει τη σκέψη του από τέτοιες τάσεις", δήλωσε ο Trawny στην εφημερίδα.
Παρά την πιθανή ζημιά που θα μπορούσαν να προκαλέσουν στην κληρονομιά του φιλοσόφου αυτές οι αποκαλύψεις, ο Trawny αποφάσισε να προχωρήσει στη δημοσίευσή τους με την ελπίδα ότι θα διευκολύνουν ενδεχομένως μια εποικοδομητική συζήτηση για τον Heidegger και τα έργα του.
Ο Günter Figal, επικεφαλής του Heidegger Society, αναφέρθηκε στην καρδιά του προβλήματος: Παρόλο που η εμπλοκή του Heidegger με τη ναζιστική Γερμανία ήταν ήδη γνωστή - όπως ήταν και το γεγονός ότι ήταν ένθερμος υποστηρικτής αυτού που αποκαλούσε εθνική επανάσταση – οι σκέψεις του για τον Ιουδαϊσμό και ο δυνητικά καταστροφικός ρόλος που έπαιξαν στο συνολικό φιλοσοφικό έργο του δεν ήταν.
Σε μια συνέντευξή του στο Γερμανικό κρατικό ραδιόφωνο Deutschlandradio Kultur πριν από λίγους μήνες, ο Figal εξήγησε ότι ορισμένα χωρία των σημειωματάριων σχετικά με τον Ιουδαϊσμό είναι σαφώς αντισημιτικά, δείχνοντας ότι το μίσος του Heidegger εναντίον των Εβραίων ήταν φιλοσοφικό στον πυρήνα του κι έτσι υπάρχει ο κίνδυνος να μολύνει το κλασικό πλέον έργο του.
Ο Dr Yaron Senderowicz του Τμήματος φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ δεν έχει διαβάσει ακόμη τα σημειωματάρια και δεν βιάζεται να ρίξει τη φιλοσοφία του Heidegger στην πυρά.
Παρότι τα σημειωματάρια δείχνουν ότι οι σκέψεις του Heidegger ήταν σαφώς αντισημιτικές, ο Senderowicz εικάζει ότι ο αντισημιτισμός δεν ήταν ενσωματωμένος στον τρόπο σκέψης του.
"Νομίζω ότι ο αντισημιτισμός δεν είναι πραγματικά εκεί. Έχουμε την τάση να διαβάζουμε τη φιλοσοφία του ανάποδα", λέει. Παρόλ’ αυτά, ο Heidegger ήταν σαφώς μέλος του Ναζιστικού κόμματος και ταυτιζόταν μ’ αυτούς κατά τη διάρκεια της θητείας του ως πρυτάνεως του Πανεπιστημίου του Freiburg.
Ο Heidegger προσχώρησε στο Ναζιστικό κόμμα αφότου το Εθνικό Σοσιαλιστικό κίνημα ανέλαβε την εξουσία το 1933 και δεν περίμενε τίποτα λιγότερο απ’ αυτούς από μια "Επανεκκίνηση του Γερμανικού Πεπρωμένου". Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου έγινε πρύτανης του Πανεπιστημίου του Freiburg και ήταν η εκπεφρασμένη αποστολή του να μετατρέψει το Πανεπιστήμιο σ’ ένα νέο είδος συνείδησης. Επιπλέον, ο Heidegger δεν εξέφρασε ποτέ μεταμέλεια για τις δραστηριότητές του την εποχή εκείνη.
Ακόμα κι αν ο χαρακτήρας του Heidegger είναι αμφισβητήσιμος, ήταν αναμφίβολα ένας επαναστατικός φιλόσοφος κι ένας πολύ σημαντικός διανοούμενος, παρατηρεί ο Senderowicz επιμένοντας ότι οι σπουδαστές του Heidegger θα πρέπει να κάνουν τη διάκριση.
"Πρέπει να διαχωρίζεις έναν άνθρωπο από τις ιδέες του. Πρέπει να διακρίνεις μεταξύ των φιλοσοφικών και των πολιτικών ιδεών του".
Ο Gideon Freudenthal, Καθηγητής φιλοσοφίας στο Ινστιτούτο Cohen του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ για την Ιστορία των Ιδεών και τη Φιλοσοφία της Επιστήμης, συμφωνεί ότι πρέπει κανείς να διακρίνει ανάμεσα σ’ έναν άνθρωπο και το έργο του.
"Για να διδάσκεις φιλοσοφικές ηθικές αξίες δεν χρειάζεται να είσαι ο ίδιος ένα ηθικό άτομο", επισημαίνει. Δεν είναι όμως αυτή η περίπτωση του Heidegger, ισχυρίζεται αν και δεν έχει διαβάσει ακόμα τα σημειωματάρια.
Ο αντισημιτισμός έχει επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό τη σκέψη του Heidegger. Ο Freudenthal παραθέτει ως απόδειξη μια έκθεση που είχε γράψει ο Heidegger για το Βαυαρικό Υπουργείο Πολιτισμού το 1933. Του είχε ανατεθεί η συγγραφή μιας ακαδημαϊκής εκτίμησης για τον Richard Hönigswald, Καθηγητή φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου ο οποίος είχε γεννηθεί Εβραίος αλλά είχε ασπαστεί τον Προτεσταντισμό κάπου 30 χρόνια πριν.
Η έκθεση αυτή ήταν μία από τις κύριες αιτίες για την απομάκρυνση του Hönigswald από το Πανεπιστήμιο. Σ’ αυτή, ο Heidegger αναμιγνύει τη φιλοσοφική αντίληψή του με τη Ναζιστική ορολογία, συγχωνεύοντας τις ακαδημαϊκές διαφωνίες του με τον Hönigswald και τις Εβραϊκές ρίζες του τελευταίου.
Ο Heidegger υποστήριξε ότι ο Hönigswald ειδικά και το επικρατούν φιλοσοφικό κίνημα του Nεο-Καντιανισμού στο οποίο ήταν φίλα προσκείμενος ο Hönigswald γενικότερα, αποπροσανατόλιζαν τους αναγνώστες μειώνοντας τα ανθρώπινα όντα σε καθαρό λόγο και προωθώντας μια "καθολική παγκόσμια κουλτούρα" που ήταν τυφλή στην περιχαράκωση του ανθρώπου στην ιστορική παράδοση του λαού του (Volk), η οποία προέρχεται από το αίμα και το χώμα.
Σύμφωνα με τον Freudenthal, σ’ εκείνη την έκθεση, ο Heidegger αντιλαμβάνεται τον Hönigswald ως Εβραίο κι όχι ως άτομο κι εκφράζεται μ’ έναν κατάφωρα αντισημιτικό τρόπο. Κατηγορεί τον Hönigswald για "επικίνδυνη και αδρανή σοφιστεία" και αντι-μεταφυσική σκέψη σε αντίθεση με τη "βαθιά" (Γερμανική) φιλοσοφία - τα αντισημιτικά κλισέ που κυριαρχούσαν εκείνη την εποχή.
"Δεν ξέρω αν ήταν από οπορτουνισμό ή πεποίθηση", τονίζει ο Freudenthal προσθέτοντας ότι οι φιλοσοφικές διαφωνίες του Heidegger με τον Hönigswald σχετίζονταν με τον νεο-Καντιανισμό.
Σε πολλές περιπτώσεις, η αντίθεσή του Heidegger στην πραγματική Γερμανική φιλοσοφική παράδοση του Νεο-Καντιανισμού αιτιολογήθηκε με την απόδοση Εβραϊκών ιδιοτήτων σ’ αυτή και τους υποστηρικτές της. Τέτοια ήταν εν μέρει και η περίπτωση του Ernst Cassirer, ενός από τους πιο διακεκριμένους φιλοσόφους της Γερμανίας της περιόδου της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.
"Σίγουρα δεν μπορείς να συνδέσεις τη φιλοσοφία του Heidegger με τον Διαφωτισμό και τη δημοκρατία", εξηγεί ο Freudenthal περιγράφοντας μία γνωστή δημόσια συζήτηση μεταξύ του Cassirer και του Heidegger στο Νταβός της Ελβετίας, το 1929. Ο Cassirer ήταν τότε ένα σύμβολο της παλιάς φιλοσοφίας του Διαφωτισμού που υποστήριζε τη φιλελεύθερη Δημοκρατία της Βαϊμάρης.
Ο Heidegger ήταν αντίπαλος του Διαφωτισμού. Αντιπροσώπευε τη νέα και αντίθετη φιλοσοφία "Sturm und Drang" η οποία δυνάμωνε τότε στη Γερμανία εις βάρος της νεαρής δημοκρατίας.
"Η αντίθεση μεταξύ των αντίστοιχων κοσμοθεωριών τους παραμένει", λέει ο Freudenthal, "Κάποιοι αρνούνται να κατανοήσουν τη διαφωνία αυτή ως μια αλληγορία για τη σύγκρουση του Διαφωτισμού και του αντι-Διαφωτισμού". Η συζήτηση όμως είχε οργανωθεί με την πρόθεση της αντιπαράθεσης δύο αντίθετων κοσμοθεωριών, παρουσιάζοντας έναν φιλελεύθερο Εβραίο φιλόσοφο κι έναν εθνικό (folkish).
Αν και δεν είναι ειδικός, παραδέχεται ο Freudenthal, ωστόσο, η φιλοσοφία του Heidegger κλίνει σίγουρα προς την παράλογη και αντι-Διαφωτιστική πλευρά. Η φιλοσοφία του αποτελεί γόνιμο έδαφος για εθνικιστικές συμπεριφορές.
Παρά τον ισχυρισμό του ότι η σημασία του αντισημιτισμού στα σημειωματάρια του Heidegger έχει διογκωθεί, κάθε φορά που ο Senderowicz διδάσκει για τον Heidegger ανοίγει με τις προβληματικές πολιτικές του απόψεις. Για παράδειγμα, ο Heidegger παραδέχτηκε τη Ναζιστική του συνάφεια στα πλαίσια των διαλέξεων του "Εισαγωγή στη Μεταφυσική" το 1935 ενώ το 1953 δημοσίευσε αυτά τα λόγια ξανά. Ακόμη και στην τελευταία του δημοσίευση, δεν απέσυρε τα τμήματα στα οποία οι απόψεις του εκφράζουν μια άμεση σχέση με τους Ναζί.
Από την άλλη πλευρά, συνεχίζει, αν και δεν έχει ποτέ υποβαθμίσει τις αμφισβητήσιμες πολιτικές απόψεις του Heidegger, ωστόσο, επιμένει ότι οι πολιτικές ιδέες ενός ατόμου δεν επηρεάζουν τις θεωρίες του. "Αυτός είναι ο ισχυρισμός μου", υπογραμμίζει, "δεν υπάρχει σχέση". Ο ίδιος προβλέπει ότι οι αποκαλύψεις δεν θα επηρεάσουν σε μεγάλο βαθμό τη φήμη του Heidegger.
"Έχουμε ξεπεράσει προ πολλού το σημείο αυτό", λέει. "Δεν πιστεύω ότι κάποιος φιλόσοφος θα σταματούσε να διδάσκει τον Heidegger επειδή ήταν Ναζί".
http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4503749,00.html