Centre Communautaire Laïc Juif de Bruxelles
19 Μαρτίου 2014
Του γιατρού Γιάννη Παπαδόπουλου
Προέδρου του Συλλόγου Ηπειρωτών Βελγίου.
Όταν ρώτησαν τον Εμμανουέλ Λεβινάς τι είναι η Ευρώπη, εκείνος απάντησε: «Η Ευρώπη είναι η Βίβλος και οι Έλληνες». Και δεν χρειαζόται να προσθέσουμε ούτε λέξη για να είναι πλήρης ο ορισμός αυτός.
Ωστόσο, θα ήθελα να αναφερθώ σε μία σειρά δεδομένων στα οποία οδηγήθηκα όταν ανακάλυψα, τελείως τυχαία, πως στην μικρή πολίχνη από την οποία κατάγομαι, την Παραμυθιά της Ηπείρου, ζούσαν ειρηνικά μέχρι το 1943 τέσσερις εβραϊκές οικογένειες.
Η Ήπειρος είναι μια ιστορική περιοχή στο Νότο της Ευρώπης που την μοιράζονται Ελλάδα και Αλβανία. Έλκει το όνομά της από τον όρο Άπειρος, που σημαίνει γη των ορίων, στεριά, ξηρά γή και που έγινε Ήπειρος στην γλώσσα των Δωριέων.
Είναι μια περιοχή σχετικά παραγνωρισμένη ακόμη και σήμερα, παράλια, που βρέχονται από το Ιόνιο Πέλαγος και συνάμα ορεινή, που εκτείνεται από τον όρμο της Αυλώνας και τον ποταμό Σκούμπι (στην σημερινή Αλβανία), προς βορρά, μέχρι τον Αμβρακικό Κόλπο, προς νότο (την Άρτα, στην Ελλάδα).
Την διασχίζει μια οροσειρά που της προσδίδει έναν χαρακτήρα άγριο, αφιλόξενο, τραχύ, με μια ομορφιά απλοϊκή, μια περιοχή που την ποτίζουν πλούσιες ρεματιές και ποτάμια. Ένα από τα πιο γνωστά, ο Αχέρων –Στυξ, χώριζε τον κόσμο των ζωντανών από εκείνον των νεκρών.
Η Ήπειρος κατοικείτο από αρχαιοτάτων χρόνων από διάφορα ελληνικά φύλα μεταξύ των οποίων οι Μολοσσοί και οι Θεσπρωτοί, οι οποίοι ανήγειραν το αρχαιότερο και δεύτερο σε κύρος μετά τους Δελφούς μαντείο, στο ιερό της Δωδώνης.
Ενοποιήθηκε το 370 π.Χ και γνώρισε μεγάλη δόξα κατά την βασιλεία του Πύρρου. Στις στρατιωτικές εκστρατείες του αποδίδεται η παγκοσμίως γνωστή έκφραση «πύρρειος νίκη».
Στη συνεχεία υπάγεται στην Ρωμαϊκή και μετά στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ενώ μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, το 1453, υπήρξε για μια σύντομη χρονική περίοδο ανεξάρτητη (Δεσποτάτο της Ηπείρου).
Τον 15ο αιώνα υποδουλώνεται από τους Οθωμανούς και κατά τους βαλκανικούς πολέμους του 1912 -13 απελευθερώνεται και προσαρτάται στην σύγχρονη Ελλάδα.
Η Ήπειρος, γη διέλευσης, θέατρο πολυάριθμων συγκρούσεων και κατακτήσεων, ήταν μια άγονη γη που πολύ συχνά έσπρωχνε τους Ηπειρώτες στην ξενιτιά, στην διασπορά.
Έτσι, ο Σύλλογος Ηπειρωτών Βελγίου είναι ένας από τους πολυπληθέστερους συνδέσμους ελλήνων μεταναστών στο Βασίλειο του Βελγίου.
Οι Εβραίοι της Ελλάδας: ελληνόφωνοι ρωμανιώτες και σεφαραδίτες
Η Ήπειρος είναι επίσης μια από τις περιοχές του ελληνικού κόσμου που υποδέχτηκε τις πρώτες εβραϊκές κοινότητες, είτε όταν τους έδιωξαν από την Ιουδαία οι Ασσύριοι τον 6ο π.χ. αιώνα ή οι Ρωμαίοι το 70 μ.Χ., είτε γιατί εμπορεύονταν στην λεκάνη της Μεσογείου. Οι κοινότητες αυτές που εγκαταστάθηκαν στην βαλκανική χερσόνησο, στην Μικρά Ασία και στα παράλια της Μαύρης Θάλασσας, μίλησαν εξαρχής τα ελληνικά και κατά την ελληνιστική και την ελληνο-ρωμαϊκή περίοδο ανάπτυξαν δική τους διάλεκτο, τη γιεβανίκ, μια γλώσσα πολύ συγγενή με εκείνη που οι Εβδομήκοντα της Αλεξάνδρειας μετέφρασαν τη Βίβλο.
Το Βυζάντιο διαδέχθηκε την Ρώμη και οι Εβραίοι της νέας αυτής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας της Ανατολής, φέρουν πλέον την ονομασία, αποκαλούνται, Ρωμανιώτες που αφενός υποδηλώνει τον ιδιαίτερο θρησκευτικό τους χαρακτήρα και αφετέρου, την ελληνικότητά τους γιατί, όπως γνωρίζουμε, οι χριστιανοί Έλληνες του Βυζαντίου, απόγονοι της μεγάλης Ρώμης, , σε έναν κόσμο που έχει στην πλειοψηφία ασπαστεί τον Χριστιανισμό, λέγονται Ρωμιοί.
Τα Ιωάννινα, πρωτεύουσα της Ηπείρου, θα επιβληθούν με τον καιρό στον ελληνο-εβραϊκό κόσμο και θα αποτελέσουν σημείο αναφοράς σαν πρωτεύουσα των Ρωμανιωτών.
Κοινότητες Ρωμανιωτών απαντώνται και σε άλλες πόλεις της σημερινής Ελλάδας, όπως ο Βόλος και η Χαλκίδα, η Άρτα και η Πρέβεζα στην Ήπειρο, τα Τρίκαλα στην Θεσσαλία και η Κέρκυρα στα Ιόνια Νησιά, από όπου κατάγεται ο διάσημος ρωμανιώτης, συγγραφέας και διπλωμάτης Αλμπέρ Κοέν. Ρωμανιώτικες κοινότητες απαντώνται επίσης στην Αλβανία καθώς και σε όλη την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Διαθέτουν την κουλτούρα τους, τα ήθη και τα έθιμά τους.
Το 1492, ένα μείζον γεγονός μεταβάλλει την δημογραφία του Ιουδαϊσμού στα εδάφη της σημερινής Ελλάδας. Πρόκειται, βεβαίως, για την άφιξη των σεφαραδιτών εβραίων, που τους ακολούθησαν οι conversos - σεφαραδίτες που αρχικά εκχριστιανίσθηκαν, τηρώντας, ενίοτε, κρυφά τις εβραϊκές παραδόσεις, και εν συνεχεία ξανάγιναν εβραίοι - τους οποίους έδιωξε από την Ιβηρική Χερσόνησο η Ιερά Εξέταση και οι οποίοι έγιναν δεκτοί από τον Σουλτάνο Βαγιαζίτ ΙΙ και από την Οθωμανική Αυτοκρατορία που ήξερε ότι θα μπορούσε να εκμεταλλευτεί την πλούσια πολιτιστικά, επιστημονικά και οικονομικά αυτή κοινότητα.
Οι σεφαραδίτες εγκαθίστανται λίγο ως πολύ παντού, αλλά κυρίως στην Θεσσαλονίκη, που υπήρξε επί 3 και περισσότερους αιώνες, η πόλη-φάρος του ευρωπαϊκού εβραϊσμού. Εκεί εκτόπισαν την μικρή κοινότητα που αποτελείτο από ρωμανιώτες αλλά και από εσκενάζι - εβραίους του βορρά - που είχαν διασχίσει τον Δούναβη για να γλυτώσουν από τα πογκρόμ της Κεντρικής Ευρώπης ανάμεσα στον 11ο και τον 14ο αιώνα.
Θα πρέπει να μη ξεχνάμε ότι τον 19ο αιώνα, η Θεσσαλονίκη ήταν η μεγαλύτερη πόλη της ελληνικής χερσονήσου και ότι ο σεφαραδίτικος πληθυσμός της ανερχόταν στα 80% του συνολικού πληθυσμού σε αντίθεση με την Αθήνα που την εποχή εκείνη δεν ήταν παρά μια μικρή άσημη πόλη.
Τον 15ο -16ο αιώνα, οι σεφαραδίτες είναι μια προοδευτική για την εποχή της κοινότητα, που αναγκάζεται να αποδεχτεί και να συμμορφωθεί με τους νέους κανόνες προκειμένου να μπορέσει να εγκατασταθεί στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία είναι πολύ φιλελεύθερη για την εποχή της και επιτρέπει στους εβραίους την ελεύθερη άσκηση των θρησκευτικών τους καθηκόντων ενώ παράλληλα τους παρέχει μια σειρά ελευθεριών έναντι της υποταγής τους στον Σουλτάνο και της καταβολής φόρου.
Όλα αυτά συνέβαλαν ώστε οι σεφαραδίτες της Θεσσαλονίκης και άλλων πόλεων να γνωρίσουν την ευημερία κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κατοχής, ευημερία που παράλληλα με την εξασφάλιση μιας απρόσκοπτης καθημερινότητας ευνοούσαν την καλλιέργεια της νοσταλγίας για έναν κόσμο που είχε χαθεί, και οδηγούσαν στην εξέλιξη μιας κοινωνίας που θα μπορούσε σήμερα να χαρακτηριστεί πολιτικά πιο συντηρητική.
Κάποιες κοινότητες ή οικογένειες ρωμανιωτών αφομοιώνονται με τους σεφαραδίτες, ωστόσο οι δύο κοινότητες θα διατηρήσουν έναν ανταγωνισμό που θα κορυφωθεί με τους διάφορους ελληνο-τουρκικούς πολέμους, οι οποίοι θα οδηγήσουν στην δημιουργία ενός ελληνικού κράτους.
Οι ρωμανιώτες των Ιωαννίνων είναι σχετικά φτωχοί, πράγμα που σε συνδυασμό με την γλώσσα τους και τις συνήθειές τους, τους καθιστά πλησιέστερους προς τους χριστιανούς και προς του ελληνικούς εθνικούς στόχους, ενώ οι σεφαραδίτες, ως πλέον εύποροι, δεν επιθυμούν αφενός να χάσουν τα κεκτημένα τους και αφετέρου διατηρούν πραγματικά καλές σχέσεις με τους οθωμανούς, έναντι των οποίων αισθάνονται υποχρεωμένοι για την υποδοχή και την φιλοξενία τους.
Είναι τόσο αφοσιωμένοι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία που η πλειοψηφία των σεφαραδιτών αρχικά αντιτάχθηκε σε κάθε σιωνιστική ιδέα, γιατί δεν ένοιωθαν μια τέτοια ανάγκη και γιατί θα έπρεπε να διεκδικήσουν εδάφη που τελούσαν υπό οθωμανική κηδεμονία.
Ωστόσο, η Οθωμανική Αυτοκρατορία βαίνει προς την παρακμή της και το Ελληνικό Κράτος - Έθνος επεκτείνεται από δεκαετία σε δεκαετία μέχρι το 1912, οπότε οι ελληνικές δυνάμεις κατακτούν την Θεσσαλονίκη. Κατά την είσοδό του στην πόλη, ο ελληνικός στρατός ανακαλύπτει επιγραφές σε δύο γλώσσες, τα ισπανο-εβραϊκά και τα γαλλικά!
Οι Έλληνες γίνονται κύριοι μιας πόλης κατά πλειοψηφία εβραϊκής και δύσπιστης, η οποία αντιτάχθηκε στον αγώνα τους και θα καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για την εξελληνίσουν.
Το 1917, μια γιγαντιαία πυρκαγιά θα καταστρέψει μεγάλο μέρος της πόλης και αυτό θα επιτρέψει ένα νέο σχεδιασμό σε ένα πιο σύγχρονο πολεοδομικό πρότυπο, που θα είναι λιγότερο ανατολίτικο και που τελικά θα αναπτυχθεί σε βάρος των αιωνόβιων εβραϊκών συνοικιών και της εβραϊκής ψυχής της πόλης.
Το 1920, με νόμο αναγνωρίζονται οι εβραίοι της Ελλάδας ως προστατευόμενη μειονότητα, πράγμα που χωρίζει την κοινότητα σε οπαδούς της αφομοίωσης και σε σιωνιστές, οι οποίοι τον τελευταίο καιρό έχουν επανακτήσει έδαφος.
Το 1922 χαρακτηρίζεται από ένα συμβάν ίσης σημασίας με την απόφαση της Ιεράς Εξέτασης και συγκεκριμένα η περιπέτεια της Ελλάδας στην Μικρά Ασία που καταλήγει στην νίκη ενός άλλου σημαντικού θεσσαλονικιού, του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Το ελληνικό κράτος, ηττημένο και οικονομικά κατεστραμμένο, υπογράφει την Συνθήκη της Λωζάννης που προβλέπει, μεταξύ άλλων, μια γιγαντιαία ανταλλαγή πληθυσμών που έχει ως αποτέλεσμα την άφιξη περίπου δύο εκατομμυρίων Ελλήνων από την Τουρκία.
Οι λιγότερο εύποροι από τους Έλληνες αυτούς εγκαθίστανται στην Θεσσαλονίκη και την Μακεδονία, ανατρέποντας την δημογραφία της παλιάς σεφαραδίτικης πολιτείας έναντι των χριστιανών της Ανατολίας και της Θράκης.
Μέσα σε μια γενιά, η επιρροή των σχολών της Ισραηλιτικής Ένωσης, που έχουν μη θρησκευτικό χαρακτήρα, η υποχρέωση εκμάθησης της ελληνικής γλώσσας, η οιωνεί ισότητα όλων των πολιτών ενώπιον των νέων νόμων και η άφιξη των Ελλήνων της Ανατολίας, θα μεταβάλουν τα πνεύματα και τις συνειδήσεις πολλών εβραίων της Θεσσαλονίκης οι οποίοι θα αρχίσουν να αισθάνονται όλο και περισσότερο Έλληνες.
Σε αυτήν την περίοδο των μεγάλων ανατροπών, στις οποίες προστίθεται η κρίση του 1929, η πλειοψηφία των ελλήνων εβραίων, τόσο οι σεφαραδίτες όσο και οι ρωμανιώτες, χωρίζονται σε σιωνιστές και σε οπαδούς της αφομοίωσης, και οι τελευταίοι τείνουν στην προάσπιση μιας νέας ουνιβερσαλιστικής ιδέας, του σοσιαλισμού, πράγμα που έδωσε αφορμή στους υπερεθνικιστές Έλληνες να κατηγορήσουν τους Εβραίους ότι ήταν "κομμουνιστές που επιδίωκαν να πλουτίσουν σε βάρος των φτωχών Ελλήνων"!
Το 1931, με φόντο την πολεμική που ξέσπασε μεταξύ Σλάβων και Ελλήνων για την ταυτότητα της Μακεδονίας, η παρουσία αντιπροσώπου του αθλητικού ομίλου Μακάμπι Θεσσαλονίκης στην βουλγαρική πρωτεύουσα, θα αρκέσει για να προκληθεί το τελευταίο πογκρόμ στην πόλη, τις περιβόητες εξεγέρσεις του Κάμπελ.
Παραδόξως, το 1936, η δικτατορία του Μεταξά, που βασιζόταν στο φασιστικό πρότυπο, προστάτεψε την εβραϊκή μειονότητα, για ποικίλους λόγους, αλλά κυρίως γιατί ο δικτάτορας απεχθανόταν την διατάραξη της δημόσιας τάξης.
Εκείνη την εποχή, στις άλλες ελληνικές πόλεις οι σχέσεις ανάμεσα στις μικρές εβραϊκές ρωμανιώτικες κοινότητες και στους χριστιανικούς πληθυσμούς ήταν καλές, γιατί και οι δύο ζούσαν κάτω από τις ίδιες κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες οι οποίες ήταν συχνά σκληρές.
Το Ολοκαύτωμα και η 7η Οκτωβρίου του 1944
Στις 6 Απριλίου 1941, οι γερμανικές στρατιές εισέβαλαν στην Ελλάδα για να σώσουν το γόητρο των συμμάχων τους, των Ιταλών, οι οποίοι είχαν ηττηθεί στο μέτωπο της Ηπείρου από τον ολιγάριθμο ελληνικό στρατό. Κατά την νικηφόρο εκστρατεία της Αλβανίας, ο πιο υψηλόβαθμος αξιωματικός του ελληνικού στρατού, ο οποίος έπεσε στο πεδίο μάχης ήταν ο συνταγματάρχης Μορδεχάι Φριζής, ένας ρωμανιώτης από την Χαλκίδα.
Η Σιμόν Βέιλ, στον πρόλογο του βιβλίο "Sonderkommando" του Σλόμο Βενέζια, έχει καλά κατανοήσει την ελληνική διάσταση του Ολοκαυτώματος. "Όταν μιλάω για το Ολοκαύτωμα, συχνά αναφέρομαι στον εκτοπισμό και τον αφανισμό των Εβραίων της Ελλάδας, γιατί αυτό που συνέβη στην χώρα αυτή αποτελεί γλαφυρή απεικόνιση της μανίας με την οποία οι ναζί υλοποίησαν την Τελική Λύση, διώκοντας τους Εβραίους ακόμη και στα πιο μικρά και τα πιο απόμακρα νησιά των αρχιπελάγων."
Η χώρα υπέστη μια τριπλή κατοχή. Η Θεσσαλονίκη, τα νησιά του Αιγαίου και τα τουρκικά σύνορα υπάγονται στους Γερμανούς. Η Ανατολική Μακεδονία και η Θράκη παραχωρούνται στους Βούλγαρους και η υπόλοιπη Ελλάδα, δηλαδή η Ήπειρος τα Ιωάννινα και τα νησιά του Ιονίου είναι στα χέρια των Ιταλών.
Οι Ιταλοί προστάτεψαν τον εβραϊκό πληθυσμό στα εδάφη τους μέχρι την συνθηκολόγηση του φασιστικού καθεστώτος, τον Σεπτέμβριο του 1943. Προσέφεραν επίσης την στήριξή τους στους Έλληνες Εβραίους που είχαν την διπλή ελληνική και ιταλική υπηκοότητα.
Το 1942, εφαρμόζονται στην βουλγαρική ζώνη οι ρατσιστικοί νόμοι. Το 1943, οι Γερμανοί ζητούν τον εκτοπισμό των Βουλγάρων Εβραίων. Η βουλγαρική κυβέρνηση αντιτίθεται απερίφραστα αλλά προτείνει αντί αυτών τους Έλληνες Εβραίους, και παραδίδει τους Εβραίους της Θράκης και της Μακεδονίας, και ειδικότερα τους Εβραίους των Σερρών, της Δράμας, της Κομοτηνής, της Ξάνθης, της Καβάλας, της Αλεξανδρούπολης, του Διδυμότειχου και του Σουφλιού στους Γερμανούς, οι οποίοι τους φορτώνουν είτε στον σιδηροδρομικό σταθμό της Θεσσαλονίκης για το Μπιρκενάου, είτε στον Δούναβη και στην Μαύρη Θάλασσα για την Τρεμπλίνκα. Κατά το τέλος της επιχείρησης, το καλοκαίρι του 1943, η βουλγαρική ζώνη κατοχής ανακηρύχθηκε judenfrei - απαλλαγμένη από εβραίους.
Οι Εβραίοι των γερμανικών ζωνών και ειδικότερα της Θεσσαλονίκης έχουν την ίδια τύχη αφού ακολουθήθηκαν οι ίδιες διαδικασίες με εκείνες των άλλων χωρών που βρίσκονται υπό ναζιστική κατοχή.
• Κατάρτιση καταλόγων των Εβραίων, εν μέρει ήδη πριν από την γερμανική εισβολή στην Ελλάδα,
• Καταναγκαστική εργασία σε ιδιαίτερα σκληρές συνθήκες,
• Επανειλημμένες δημόσιες διαπομπεύσεις,
• Υπέρογκα λύτρα και εκβιασμοί με την υποστήριξη ορισμένων τοπικών αρχών που βρήκαν με αυτόν τον τρόπο μια ανέλπιστη ευκαιρία να πλουτίσουν, -
• Απαλλοτριώσεις και εγκλεισμός σε γκέττο πριν από τον εκτοπισμό στο Μπιρκενάου.
Έτσι χάθηκε πάνω από το 85% των 56.000 Εβραίων της Θεσσαλονίκης.
Ταυτόχρονα σημειώθηκε ένα ακόμη συμβάν που χαρακτηριζόταν από την ίδια σχεδόν σκληρότητα.
Η καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου της Θεσσαλονίκης και των 300.000 τάφων του.
Από καιρό, οι κτηματομεσίτες ορέγονταν το μεγαλύτερο παγκοσμίως εβραϊκό νεκροταφείο (324.000 τ.μ.). Τώρα βρίσκουν μιαν ανέλπιστη ευκαιρία να συνεργαστούν με τους ναζί στο αποτρόπαιο αυτό εγχείρημα. Οι επιτάφιες πλάκες, μάλιστα, χρησιμεύουν για την οικοδόμηση πολλών κτιρίων εκ των οποίων μια πισίνα, μια αίθουσα χορού ή ακόμη η αυλή της μητρόπολης του Αγίου Δημητρίου.
Στις 8 Σεπτεμβρίου 1943, η Ιταλία συνθηκολογεί, και η ιταλική ζώνη περιέρχεται υπό γερμανική διοίκηση.
Και τότε οργανώνονται τα ανθρωπομαζώματα, με λιγότερη ή περισσότερη επιτυχία, στην πλειονότητα των ρωμανιώτικων κοινοτήτων, στις 25 Μαρτίου 1944 στα Ιωάννινα, στα Τρίκαλα, στον Βόλο, στην Χαλκίδα αλλά και στην Αθήνα.
Πολλοί Εβραίοι σώθηκαν γιατί τους προειδοποίησαν ή τους έκρυψαν Χριστιανοί φίλοι, ή γιατί έφυγαν στα βουνά στο πλευρό της Αντίστασης…
Πολλές προσωπικότητες της εκκλησίας, όπως ο ίδιος ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, ο επικεφαλής της ελληνορθοδόξου εκκλησίας, με την συνενοχή του αρχηγού της Αστυνομίας Αθηνών, οργάνωσε μέσω ενός δικτύου αντίστασης την φυγή πολλών εβραίων στην Παλαιστίνη, ή τους έκρυψαν με πλαστές ταυτότητες.
Ο Μητροπολίτης Βόλου Ιωακείμ, παρακίνησε τους εβραίους να φύγουν στα γειτονικά βουνά, και ανέλαβε την φύλαξη των ιερών σκευών και γραφών της κοινότητας, κρύβοντάς τα μέχρι το τέλος του πολέμου.
Η μεγαλύτερη επιχείρηση διάσωσης υλοποιήθηκε στην Ζάκυνθο, όπου υπό την απειλή του γερμανού αξιωματικού προκειμένου να του δώσει τον κατάλογο των εβραίων του νησιού, ο δήμαρχος Λουκάς Καρρέρ στράφηκε στον Μητροπολίτη Χρυσόστομο, ο οποίος πήρε ένα φύλλο χαρτί, έγραψε το όνομά του και το όνομα του δημάρχου και είπε "Ιδού, πηγαίνετε να δώσετε στους Γερμανούς τον κατάλογο των Εβραίων του νησιού μας." Σώθηκαν όλοι ανεξαιρέτως οι Εβραίοι του νησιού!
Δυστυχώς, στα Ιωάννινα, αφού οι εβραίοι πλήρωσαν λύτρα και έλαβαν την διαβεβαίωση των γερμανικών αρχών ότι δεν θα τους έβρισκε κακό, ο ραββίνος Καμπιλής καθησύχαζε το ποίμνιό του και τους ζητούσε να υπακούσουν στις διαταγές και να μην ανησυχούν. Παρά τις ανησυχητικές πληροφορίες από την Θεσσαλονίκη, ελάχιστοι γλύτωσαν!
Οι Γερμανοί είχαν αντιληφθεί όλες τις ιδιαιτερότητες που χαρακτήριζαν τους ρωμανιώτες και σεφαραδίτες αλλά και τις διαφορές που τους χώριζαν και τις εκμεταλλεύονταν στην αντιμετώπιση των εβραίων προυχόντων όπως ο ραββίνος Καμπιλής, ευνοώντας δήθεν την ελληνικότητά τους.
Χαράματα της 25ης Μαρτίου 1944, σε λιγότερο από μια ώρα, 1850 άνθρωποι, άντρες, γυναίκες και παιδιά μεταφέρθηκαν οδικώς στην Λάρισα όπου φορτώθηκαν σε βαγόνια μεταφοράς ζώων που είχαν έρθει από την Αθήνα με προορισμό το Άουσβιτς.
Έτσι, η πιο παλιά εβραϊκή κοινότητα της Ευρώπης αφανίστηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου.
Ένα από τα χαρακτηριστικά του εκτοπισμού των Εβραίων από την Ελλάδα, ήταν η διάρκεια του ταξιδιού, η μακρύτερη από όλες τις διαδρομές με αχαρακτήριστες και απερίγραπτες συνθήκες,
Η τελευταία αποστολή Εβραίων από την Ελλάδα προς το Άουσβιτς, ήταν αυτή των Εβραίων της Ρόδου και των Δωδεκανήσων, που επιβιβάστηκαν στις 23 Ιουλίου σε πλοίο για τον Πειραιά, πέρασαν από το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου, και έφτασαν στη ράμπα επιλογής στις 16 Αυγούστου 1944, μετά από 8 μέρες ταξίδι με το πλοίο και 13 μέρες με το σιδηρόδρομο!
Στην Ρόδο, ο Τούρκος πρόξενος έσωσε μερικές εβραϊκές οικογένειες που είχαν διπλή υπηκοότητα.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό του εκτοπισμού είναι ότι όσοι μετά από ένα τόσο μεγάλης διάρκεια ταξίδι δεν έπαιρναν τον δρόμο για τους θαλάμους αερίων και δεν μιλούσαν γερμανικά ούτε γίντις για να επικοινωνήσουν, ήταν σε ακόμη μεγαλύτερη ένδεια.
Τούτη η κατάσταση της παντελούς και παντοειδούς έλλειψης αποτέλεσε ακόμη μεγαλύτερο μειονέκτημα και συνάμα πλεονέκτημα. Πλεονέκτημα γιατί αφού δεν τους καταλάβαινε κανείς μπόρεσαν έτσι πιο εύκολα να συνωμοτήσουν, να συνδεθούν και να συμμετάσχουν μαζικά στο ξεσήκωμα της 7ης Οκτωβρίου 1944 που οδήγησε στην καταστροφή του κρεματορίου IV, πράξη ανήκουστης γενναιότητας, γιατί διάλεξαν να πεθάνουν ελεύθεροι τραγουδώντας τον Ελληνικό Εθνικό ύμνο.
Ένας νεαρός Έλληνας, ο Άλεξ, για τον οποίο ελάχιστα γνωρίζουμε σήμερα, φωτογράφισε την αποτέφρωση των Ούγγρων Εβραίων σε κοινούς λάκκους γιατί οι φούρνοι δεν επαρκούσαν για έναν τόσο μεγάλο αριθμό θυμάτων. Τράβηξε αυτές τις φωτογραφίες με κίνδυνο της ζωής του, προκειμένου να προβάλει η πολωνική Αντίσταση την απίστευτη πραγματικότητα αυτής της φρίκης στον έξω κόσμο.
Ακόμη, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι 650 Εβραίοι από την Ελλάδα έλαβαν ενεργό μέρος στην ελληνική Αντίσταση κατά του Γερμανού κατακτητή στα διάφορα κινήματα και σε ολόκληρη την επικράτεια!
Σήμερα
Στο τέλος του πολέμου, ο τρομερός εμφύλιος στον οποίο είχε βυθιστεί η Ελλάδα δυσκόλεψε την επάνοδο των διασωθέντων. Η πλειοψηφία όσων επέζησαν μετανάστευσε κατά κύριο λόγο στην Παλαιστίνη ή στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου ίδρυσαν νέες κοινότητες διαμορφώνοντας με την διπλή αυτή διασπορά, την ταυτότητα των ελλήνων εβραίων.
Παραδόξως, μέσω του Ολοκαυτώματος, του Άουσβιτς και της εξορίας, επισημοποιείται στα μάτια των άλλων αυτή η ελληνο-εβραϊκή ταυτότητα, τόσο για τους σεφαραδίτες όσο και για τους ρωμανιώτες.
Αυτός ο χαρακτηρισμός των ελλήνων εβραίων, αποτελεί για μας, τους μη εβραίους, μια ευκαιρία να προβληματισθούμε για το τι σημαίνει το να είσαι Έλληνας.
Καταλήγοντας, θα ήθελα να θυμίσω μια παλιά ραββινική παράδοση, που αναφέρεται στον Νώε που προφήτεψε πως "ο Θεός θέλει πλατύνει τον Ιάφεθ, και θέλει κατοικήσει εν ταις σκηναίς του Σημ" (Γένεσις 9,27), ότι δηλαδή η "γλώσσα του Ιάφεθ", δηλαδή τα ελληνικά, "θα κατοικήσουν στις σκηνές του Σημ" δηλαδή στους Εβραίους, και έτσι επετράπη η μετάφραση της Βίβλου στα ελληνικά.
Επομένως, η ελληνική γλώσσα μετέφερε σε όλη την οικουμένη την Βίβλο και το μήνυμά της, καθιστώντας έναν μικρό απομονωμένο λαό έναν από τους πυλώνες του πολιτισμού μας.
Και έτσι, για ορισμένους συγγραφείς, οι μεταφραστές της βίβλου ερμήνευσαν τον εβραϊκό όρο Ισραήλ, που σήμαινε τον αγωνιστή του Θεού, με τον όρο Παλαιστίνη (από τον ελληνικό όρο "πάλη" - αγώνας)! Αβίαστα ο όρος Παλαιστίνη θα μπορούσε να θεωρηθεί η λογοτεχνική μετάφραση του όρου Ισραήλ!
Ωστόσο, ο αντισημιτισμός παραμένει μια θλιβερή πραγματικότητα στην Ελλάδα, αρχικά ως δάνειο ενός λαϊκίστικου και ψευδο-θρησκευτικού αντι-ιουδαϊσμού και εν συνεχεία συγχεόμενος με τον αντι-σιωνισμό και με τον παλαιστινιακό αγώνα.
Παρά ταύτα, η αντίδραση της ελληνικής ορθοδόξης εκκλησίας κατά τον πόλεμο καταδεικνύει τους βαθύς και πολυποίκιλους δεσμούς ανάμεσα στους δύο λαούς που μπορούν να αποτελέσουν τη βάση προβληματισμού σχετικά με τις παρελθούσες σχέσεις αλλά και τη βάση επαναπροσέγγισης στις παρούσες και τις μέλλουσες σχέσεις των δύο κοινοτήτων στην Μεσόγειο και ανά τον κόσμο, γιατί τα αντισημιτικά πογκρόμ πάντα χρησίμευσαν ως δικλείδα αποσυμπίεσης στις κοινωνίες σε κατάσταση κρίσης.
Η Ελλάδα και η Ευρώπη διέρχονται μια τρομερή κρίση και επομένως αυτή η βραδιά έχει διπλή σκοπιμότητα, μπρος στην ασυνειδησία των απολιτικών πολιτικών και των πολιτών που μαστίζονται από την ανέχεια και που στήνουν είδωλα βγαλμένα από τα πιο σκοτεινά χρονοντούλαπα της ανθρωπότητας.
Εσκεμμένα επιλέξαμε να σας παρουσιάσουμε, σε διεθνή πρώτη, τη μουσική ενότητα "Ας τραγουδήσουμε και πάλι" που ζητήσαμε από την συνθέτρια Πηγή Λυκούδη να συνθέσει με βάση το έργο του μεγάλου ρωμανιώτη ποιητή από τα Ιωάννινα, του Γιωσέφ Ελιγιά, για να τιμηθεί η επέτειος των 70 χρόνων από τον εκτοπισμό των αδελφών μας ηπειρωτών.
Ο Ελιγιά και οι ρωμανιώτες είναι βέβαια Εβραίοι, αλλά είναι κυρίως Έλληνες, κι αυτό προκύπτει σαφώς από το έργο του Ελιγιά, πραγματική μαρτυρία ελληνικότητας, ρωμιοσύνης.
Με μεγάλη χαρά επίσης σας ανακοινώνουμε ότι σε λίγες μέρες θα εορτάσει το γεγονός και η πόλη των Ιωαννίνων.
Τώρα, που στις ακτές της Μεσογείου, οι «ανοιξιάτικες» καταιγίδες αποσταθεροποιούν τα έθνη και τους λαούς, η μνήμη των ρωμανιωτών αποτελεί τον κρίκο που πάντα έλλειπε ανάμεσα στις δυο κοινότητες μας, στους δυο λαούς μας και στα δυο κράτη μας.
Είθε η μνήμη τους να εξυπηρετήσει αυτόν τον στόχο.
Θα υλοποιήσουμε λοιπόν και πάλι την προφητεία του Νώε και θα τραγουδήσουμε ξανά στην γλώσσα του Ιάφεθ μέσα στην σκηνή του Σημ.