AlterNet Δευτέρα 1.9.2014
Της Valerie Tarico
Όλο και περισσότεροι ειδικοί αμφισβητούν ανοικτά ή επιχειρηματολογούν κατά της ιστορικότητας του Ιησού.
Οι περισσότεροι ειδικοί στην αρχαία ιστορία πιστεύουν ότι τα ευαγγέλια της Καινής Διαθήκης “είναι μυθοποιημένη ιστορία”. Με άλλα λόγια, πιστεύουν ότι περίπου στις αρχές του πρώτου αιώνα, ένας αμφιλεγόμενος Εβραίος ραββίνος ονόματι Γιεσούα μπεν Γιοσέφ συγκέντρωσε γύρω του κάποιους οπαδούς και η ζωή και η διδασκαλία του αποτέλεσαν τον σπόρο από όπου φύτρωσε ο χριστιανισμός.
Την ίδια στιγμή αυτοί οι ειδικοί αναγνωρίζουν πως πολλές βιβλικές ιστορίες, όπως η εκ παρθένου γέννηση, τα θαύματα, η ανάσταση και οι γυναίκες στο μνήμα, ήσαν δάνεια και επανεπεξεργασία μυθολογικών θεμάτων που ήσαν κοινές στην Αρχαία Μέση Ανατολή, με τον ίδιο τρόπο όπου οι σεναριογράφοι βασίζουν τις νέες ταινίες τους σε παλιές ιστορίες ή πλοκές. Από αυτή την άποψη, ο “ιστορικός Ιησούς” μυθοποιήθηκε.
Για περισσότερα από 200 χρόνια, ένας σημαντικός αριθμός θεολόγων και ιστορικών -περισσότεροι από τους οποίους χριστιανοί- ανέλυαν αρχαία κείμενα, τόσο εκείνα που ήσαν τμήμα της Βίβλου όσο και όσα δεν ανήκαν σ΄ αυτή- σε μια προσπάθεια να ανακαλύψουν τον άνθρωπο πίσω από τον μύθο. Πολλοί πρόσφατοι και σύγχρονοι συγγραφείς bestseller ακολουθούν αυτή την προσέγγιση, εκλαϊκεύοντας την επιστημονική έρευνα ώστε να είναι προσιτή στο κοινό. Γνωστά έργα είναι το Zealot (=ο Ζηλωτής) της Reza Aslan και το How Jesus Became God (=πώς ο Ιησούς έγινε θεός) του Bart Ehrman.
Άλλοι ειδικοί όμως, πιστεύουν ότι οι ευαγγελικές ιστορίες είναι στην πραγματικότητα “ιστορικοποιημένη μυθολογία”. Από αυτή την άποψη, εκείνα τα αρχαία μυθικά πρότυπα αποτελούν τον ίδιο τον πυρήνα. Αυτά τα πρότυπα συμπληρώθηκαν με ονόματα, με μέρη και άλλες λεπτομέρειες του πραγματικού κόσμου καθώς οι πρώτες σέκτες της λατρείας του Ιησού προσπαθούσαν να κατανοήσουν και να υπερασπιστούν τις ευλαβείς παραδόσεις που είχαν παραλάβει.
Η άποψη ότι ο Ιησούς δεν υπήρξε ποτέ αποτελεί τη θέση της μειοψηφίας. Και βέβαια! λέει ο David Fitzgerald, συγγραφέας του Nailed: Ten Christian Myths That Show Jesus Never Existed at All. Για αιώνες όλοι οι σοβαροί ερευνητές του χριστιανισμού ήσαν οι ίδιοι χριστιανοί και οι σύγχρονοι κοσμικοί μελετητές στηρίζονται ως επί το πολύ στην υποδομή που έχουν δημιουργήσει με τη συλλογή, διατήρηση και ανάλυση των αρχαίων κειμένων. Ακόμη και σήμερα οι περισσότεροι κοσμικοί μελετητές διαθέτουν κάποιο θρησκευτικό υπόβαθρο και πολλοί από αυτούς λειτουργούν, ως εκ προεπιλογής, επηρεασμένοι από τις ιστορικές προϋποθέσεις της πρώην πίστης τους.
Ο Fitzgerald είναι αθεϊστής ομιλητής και συγγραφέας, πολύ δημοφιλής σε κοσμικούς φοιτητές και κοινοτικές ομάδες. Το διαδικτυακό φαινόμενο με τον τίτλο Zeitgeist η Ταινία, εισάγει εκατομμύρια θεατές στις μυθικές ρίζες του χριστιανισμού. Όμως το Zeitgeist και παρόμοια έργα περιέχουν γνωστά λάθη και υπεραπλουστεύσεις που υποσκάπτουν την αξιοπιστία τους. Ο Fitzgerald επιζητεί να τα διορθώσει παρέχοντας στους νέους ανθρώπους που ενδιαφέρονται για το θέμα, πρόσβαση σε πληροφορίες που βασίζονται σε έργα με σημαντική ερευνητική εγκυρότητα.
Τα περισσότερα επιστημονικά επιχειρήματα για την υποστήριξη της θεωρίας του Μύθου του Ιησού, μπορούν να βρεθούν στα γραπτά των Richard Carrier και Robert Price. Ο Carrier, κάτοχος διδακτορικού στην αρχαία ιστορία, χρησιμοποιεί τα εργαλεία της επιστήμης του για να αποδείξει, μεταξύ άλλων, πώς ο χριστιανισμός ίσως να προέκυψε εξολοκλήρου χωρίς ούτε ένα θαύμα. Ο Price, αντίθετα, γράφει από την άποψη του θεολόγου του οποίου η γνώσεις στην βιβλική επιστήμη έχουν διαμορφωθεί επί τη βάση του σκεπτικισμού. Είναι ενδιαφέρον να αναφέρουμε ότι ορισμένοι από τους πλέον δριμείς απομυθοποιητές των περιθωριακών που υποστηρίζουν τις θεωρίες για τον μύθο του Ιησού, όπως εκείνες του Zeitgeist ή του Joseph Atwill (που προσπαθεί να αποδείξει ότι τον Ιησού τον εφηύραν οι Ρωμαίοι) έχουν αναδυθεί από σοβαρούς μυθικιστές, όπως οι Fitzgerald, Carrier και Price.
Τα επιχειρήματα των δύο πλευρών στο ερώτημα της μυθολογικοποιημένης ιστορίας ή της ιστορικοποιημένης μυθολογίας καταλαμβάνουν ολόκληρους τόμους και οτιδήποτε μπαίνει προς συζήτηση φαίνεται ότι μάλλον εντείνει την αντιπαράθεση παρά την επιλύει. Όλο και περισσότεροι ειδικοί αμφισβητούν ανοικτά ή επιχειρηματολογούν κατά της ιστορικότητας του Ιησού. Από τη στιγμή που πολλοί, τόσο χριστιανοί όσο και μη, εκπλήσσονται ακόμη και για την ύπαρξη αυτής της διαμάχης, αυτοί οι ίδιοι αξιόπιστοι μελετητές ίσως σκεφτούν ότι ο Ιησούς δεν υπήρξε ποτέ- ορίστε ορισμένα από τα σημεία-κλειδιά που διατηρούν την αμφιβολία ζωντανή:
1. Δεν υπάρχει κανένα απολύτως κοσμικό τεκμήριο από τον πρώτο αιώνα που να στηρίζει τη δραστηριότητα του Γιεσούα μπεν Γιοσέφ. Με τα λόγια του Bart Ehrman: “Τι είδους πράγματα έχουν να μας πουν οι παγανιστές συγγραφείς των χρόνων του Ιησού γι΄ αυτόν; Τίποτα. Όσο παράξενο κι αν φαίνεται, δεν γίνεται καμία αναφορά καθόλου από κανέναν από τους συγχρόνους του παγανιστές. Δεν υπάρχουν μαρτυρίες για τη γέννηση, πρακτικά δίκης, πιστοποιητικά θανάτου· δεν υπάρχει εκπεφρασμένο ενδιαφέρον, ούτε δριμείες συκοφαντίες ούτε καν φευγαλέες αναφορές: τίποτε. Στην πραγματικότητα, αν διευρύνουμε το πεδίο του ενδιαφέροντός μας στα έτη μετά τον θάνατό του -ακόμη κι αν συμπεριλάβουμε και ολόκληρο τον πρώτο αιώνα της Κοινής Εποχής- δεν υπάρχει ούτε η παραμικρή αναφορά στον Ιησού από οιαδήποτε μη-χριστιανική, μη-εβραϊκή πηγή οιουδήποτε είδους. Θα πρέπει να υπογραμμίσω ότι όντως διαθέτουμε μεγάλο αριθμό εγγράφων από εκείνη την εποχή: για παράδειγμα, τα γραπτά ποιητών, φιλοσόφων, ιστορικών, επιστημόνων και κυβερνητικών αξιωματούχων για να μην αναφέρουμε την τεράστια συλλογή των επιγραφών που διατηρήθηκαν σε πέτρες και ιδιωτικές επιτολής και νομικά έγγραφα σε παπύρους. Πουθενά σε ολόκληρη αυτή τη τεράστια δέσμη διασωθέντων εγγράφων δεν αναφέρεται καθόλου το όνομα του Ιησού” (σσ. 56-57)
2. Οι πρώτοι συγγραφείς της Καινής Διαθήκης φαίνεται να αγνοούν τις λεπτομέρειες της ζωής του Ιησού, η οποία αποκρυσταλλώνεται σε μετέπειτα έργα. Ο Παύλος φαίνεται ότι δεν έχει ιδέα για εκ παρθένου γέννηση, για παράδειγμα. Ούτε μάγοι, ούτε αστέρι στην Ανατολή, ούτε θαύματα. Οι ιστορικοί για πολύ καιρό έχουν απορήσει για “τη σιγή του Παύλου” για τα πιο βασικά βιογραφικά γεγονότα και τις διδασκαλίες του Ιησού. Ο Παύλος αποτυγχάνει να αναφερθεί στην αυθεντία του Ιησού σαν σε ιστορικό ζήτημα. Και επιπλέον, δεν αναφέρεται πουθενά σε δώδεκα αποστόλους· στην πραγματικότητα δεν λέει πουθενά ότι ο Ιησούς ΕΙΧΕ μαθητές, ούτε μιλάει για ιεροσύνη ή ότι έκανε όντως θαύματα ή ότι άφησε διδασκαλία. Στην πραγματικότητα αρνείται να συμπεριλάβει οιαδήποτε βιογραφική λεπτομέρεια και οι ελάχιστοι κρυπτογραφικοί υπαινιγμοί που κάνει δεν είναι εκτενείς αλλά είναι και αντιφατικοί προς τα ευαγγέλια. Οι ηγέτες του κινήματος των πρώτων χριστιανών στην Ιερουσαλήμ όπως ο Πέτρος και ο Ιάκωβος υποτίθεται ότι ήσαν οπαδοί του Ιησού και μέλη της οικογένειάς του. Όμως ο Παύλος τους απέπεμψε ως ουτιδανούς και επανειλημμένα εναντιώνεται σε’ αυτούς επειδή δεν είναι πραγματικοί χριστιανοί!
Ο φιλελεύθερος θεολόγος Marcus Borg προτείνει στον κόσμο να διαβάσει τα βιβλία της Καινής Διαθήκης με χρονολογική σειρά για να δει πως αναπτύχθηκε ο χριστιανισμός. “Η τοποθέτηση των Ευαγγελίων μετά τον Παύλο καθιστά σαφές ότι ως γραπτά ντοκουμέντα δεν είναι η πηγή του πρώιμου χριστιανισμού αλλά τα προϊόντα του. Το Ευαγγέλιο -τα καλά νέα- του Ιησού και για τον Ιησού υπήρχαν πριν τα Ευαγγέλια. Είναι τα προϊόντα των πρώιμων χριστιανικών κοινοτήτων πολλές δεκαετίες μετά το θάνατο του ιστορικού Ιησού και μας λέγουν πώς εκείνες οι κοινότητες είδαν τη σημασία του μέσα στο ιστορικό τους περικείμενο”.
3. Ακόμη και οι ιστορίες της Καινής Διαθήκης δεν ισχυρίζονται ότι είναι πρωτότυπες διηγήσεις. Γνωρίζουμε σήμερα ότι τα τέσσερα ευαγγέλια που φέρουν τα ονόματα των αποστόλων Ματθαίου, Μάρκου, Λουκά και Ιωάννη δεν γράφηκαν από αυτούς. Για να σκιαγραφήσουμε λίγο το πράγμα, οι υπογραφές μπήκαν τον δεύτερο αιώνα, περίπου 100 χρόνια από τότε που υποτίθεται ότι ξεκίνησε ο χριστιανισμός. Για πολλούς και διαφόρους λόγους, η πρακτική των ψευδωνύμων ήταν κοινός τόπος εκείνη την εποχή και πολλά σύγχρονα έγγραφα “υπογράφονταν” από διάσημα πρόσωπα. Το ίδιο ίσχυσε για τις επιστολές της Καινής Διαθήκης εκτός από λίγες επιστολές του Παύλου (6 από 13) οι οποίες είναι γενικά αποδεκτό πως είναι γνήσιες. Όμως, ούτε οι ίδιες οι ευαγγελικές ιστορίες γράφουν στην πραγματικότητα “Ήμουν εκεί”. Αντίθετα, ισχυρίζονται την μαρτυρία τρίτων, ένα φαινόμενο παρόμοιο με εκείνο που ξέρουμε εμείς όταν ακούμε τη φράση “η θεία μου γνώριζε κάποιον που …”
4. Τα ευαγγέλια, οι μοναδικές μας διηγήσεις περί ενός ιστορικού Ιησού, έρχονται σε αντιφάσεις μεταξύ τους. Αν νομίζετε ότι γνωρίζετε καλά την ιστορία του Ιησού, προτείνω να σταματήσετε σ’ αυτό το σημείο και να κάνετε το κουίζ των 20 ερωτήσεων στο ExChristian.net
Το ευαγγέλιο του Μάρκου θεωρείται ότι είναι ο πιο πρώιμος “Βίος του Ιησού” και η γλωσσολογική του ανάλυση δείχνει πως Λουκάς και Ματθαίος, και οι δυο τους, απλά ανανέωσαν το έργο του Μάρκου και πρόσθεσαν τις δικές του διορθώσεις με νέο υλικό. Όμως έρχονται σε αντίφαση μεταξύ τους και σε ακόμη μεγαλύτερη αντίφαση με το μετέπειτα ευαγγέλιο του Ιωάννη, επειδή είναι γραμμένα με διαφορετικό σκοπό για διαφορετικά ακροατήρια. Οι ασύμβατες ιστορίες για το πάσχα αποτελούν ένα παράδειγμα για το πόσο πολύ διαφέρουν αυτές οι ιστορίες.
5. Σύγχρονοι μελετητές που ισχυρίζονται ότι έχουν ανακαλύψει τον πραγματικό ιστορικό Ιησού, τον περιγράφουν ως εντελώς διαφορετική προσωπικότητα: κυνικό φιλόσοφο, χαρισματικό Χασιδιστή, φιλελεύθερο Φαρισαίο, συντηρητικό ραββίνο, επαναστάτη Ζηλωτή, ειρηνιστή κατά της βίας, για να αναφέρουμε ορισμένες προσωπικότητες από την μεγάλη λίστα που παραθέτει ο Price. Με τα λόγια του (σσ. 15-16): “Ο ιστορικός Ιησούς (αν ποτέ υπήρξε κάποιος τέτοιος) θα μπορούσε κάλλιστα να ήταν μεσσιανικός βασιλιάς ή προοδευτικός Φαρισαίος, ή ακόμη και Γαλιλαίος σαμάνος, ή μάγος ή ελληνιστής σοφός. Όμως δεν θα μπορούσε να είναι όλα αυτά συγχρόνως”. Ο John Dominic Crossan του Jesus Seminar μεμψιμοιρεί ότι “η ποικιλία που προκαλεί ζάλη συνιστά ακαδημαϊκή αμηχανία”.
Για τον David Fitzgerald, αυτά και ακόμη περισσότερα θέματα οδηγούν στο συμπέρασμα που ο ίδιος βρίσκει αναπόφευκτο: ο Ιησούς φαίνεται ότι είναι το αποτέλεσμα όχι η αιτία του χριστιανισμού. Ο Παύλος και οι υπόλοιποι της πρώτης γενιάς των χριστιανών έψαχναν την μετάφραση των Εβδομήκοντα των εβραϊκών γραφών για να δημιουργήσουν ένα Μυστήριο Πίστης για τους Εβραίους, να τελειοποιήσουν τα παγανιστικά τελετουργικά όπως το Γεύμα του Κυρίου, τους γνωστικούς όροι στις επιστολές του, και τον προσωπικό θεό λυτρωτή που ανταγωνίζεται τους γειτονικούς θεούς των μακραίωνων αιγυπτιακών, περσικών, ελληνιστικών και ρωμαϊκών παραδόσεων.
Σε ένα έργο-συνέχεια στο βιβλίο του Nailed, με τίτλο Jesus: Mything in Action, (Ιησούς: η μυθοποίηση σε ενέργεια”) που θα εκδοθεί σύντομα, ο Fitzgerald υποστηρίζει ότι πολλές ανταγωνιστικές εκδοχές που έχουν προτείνει κοσμικοί μελετητές είναι τόσο προβληματικές όσο οποιεσδήποτε του τύπου “Ιησούς της Πίστης”. Ακόμη κι αν αποδεχτούμε ότι υπήρξε κάποτε κάποιος πραγματικός Ιησούς της Ναζαρέτ, η ερώτηση έχει πολύ λίγη πρακτική σημασία: ασχέτως εάν έζησε ή όχι τον πρώτο αιώνα κάποιος ραββίνος που λεγόταν Γιεσούα μπεν Γιοσέφ, οι προσωπικότητες του “ιστορικού Ιησού” που τόσο υπομονετικά δημιουργήθηκαν και ανασυντέθηκαν από κοσμικούς μελετητές είναι οι ίδιες πλασματικές.
Ίσως να μη μάθουμε ποτέ με σιγουριά τι έθεσε σε κίνηση την χριστιανική ιστορία. Μόνο ο χρόνος (ή ίσως το ταξίδι στο χρόνο) μας πει με σιγουριά.
http://www.alternet.org/belief/5-reasons-suspect-jesus-never-existed