Haaretz Σάββατο 9.5.2015
Της Joyce
Antler*

Μια σύντομη ιστορία για την καθολικά αναγνωρισμένο σύμβολο της γκρίνιας, του τσιρίγματος και της αφειδώλευτης αφοσίωσης με ευκαιρία τη Γιορτή της Μητέρας.

Γιατί η Εβραία μάνα έχει γίνει το πρόσωπο που τόσο πολύ αγαπούν ή μισούν, για τόσο καιρό; Τουλάχιστον στις Ηνωμένες Πολιτείες έχει γίνει το αντικείμενο συνεχούς γελοιοποίησης και χλεύης, που συχνά παρομοιάζεται με “όρνεο” (επειδή σου τρώει την καρδιά), με “Ροτβάιλερ (επειδή δεν σ΄ αφήνει ποτέ να βγεις έξω), ακόμη και με “τρομοκράτη” ή χειρότερο (γιατί με τρομοκράτη τουλάχιστον μπορείς να διαπραγματευτείς).

Σχεδόν πριν από έναν αιώνα, άρχισε η μετατόπιση από το να θεωρείται η Εβραία μάνα ως ισχυρός πύργος αφιερωμένος στην οικογένειά της, στη θαλπωρή και την ανατροφή, στην αστεία ιδέα να θεωρείται μητέρα-τέρας, που νοερά ζει από τα παιδιά της, είναι υπερπροστατευτική και τσιτωμένη. Είναι το πρότυπο της μάνας-ελικόπτερο, μόνο που είναι πολύ περισσότερο καταστρεπτική.   

Το στερεότυπο της Εβραίας μάνας, που έχει προβληθεί από αναρίθμητες πηγές λαϊκού πολιτισμού και έχει προσλάβει επιστημονική αξιοπιστία μέσα από κοινωνικούς επιστήμονες, έχει αναγνωριστεί ως το καθολικό σύμβολο της γκρίνιας, του τσιρίγματος και της ενοχλητικής μητρικής περιέργειας που παράγει ενοχές. Υπερβολική, υπερπροστατευτική, νευρωτικά ανήσυχη και πάντοτε παρούσα, η Εβραία μάνα ήταν ο εύκολος αποδιοπομπαίος τράγος για τα αμφίσημα και εχθρικά συναισθήματα που σχετίζονται με την αφομοίωση σε μια νέα κοινωνία, που αλλάζει τη δυναμική της οικογένειας και μετατοπίζει τους ρόλους των φύλων.

Έγινε δεδομένη μορφή, και κάθε επόμενη γενιά χειρίζεται την εικόνα της ώστε να την παραποιήσει σύμφωνα με τις ιδιαίτερες ανάγκες της, ακόμη και όταν τα αρχικά χαρακτηριστικά που κρύβονταν πίσω από την δημιουργία της έχουν από καιρό εξαφανιστεί. Δεν προκαλεί έκπληξη ότι πολλές από τις σύγχρονες έρευνες των αρνητικών αποτελεσμάτων της υπερβολικής ανάμιξης των γονέων [στις υποθέσεις των παιδιών τους] θεωρούν αρχέτυπό τους την Εβραία μάνα.

Όπως κάθε στερεότυπο, η εικόνα της Εβραίας μάνας που παρεμβαίνει με αυθάδεια και παντοδυναμία έχει μια σημαντική, πραγματική βάση. Από τους βιβλικούς χρόνους μέχρι σήμερα, η Εβραία μάνα θεωρούσε καθήκον της να στηρίξει την οικογένειά της, τον εαυτό της και το λαό της, είτε απέναντι σε σκληρούς εχθρούς είτε σε σοβαρές καταστάσεις φτώχειας και αδικίας. Εκείνο που έβγαλε την Εβραία μάνα από την κανονική της συμπεριφορά ήταν αποκλειστικά η ακραία καρικατούρα της ακατάβλητης.

Ωστόσο, η Εβραία μάνα συνεχώς περιγράφεται επίσης και ως έμβλημα αφειδώλευτης αγάπης και αφοσίωσης. Η στοργή προς τα παιδιά της, παρόλο που έχει συνδεθεί με “βάσανα”, “ανησυχίες” και “υπερβολικό φαγητό” στις συγκλίνουσες αναλύσεις της ανθρωπολόγου Μάργκαρετ Μιντ όπως επίσης και αναρίθμητων κωμικών, δεν θα μπορούσε ποτέ να αλλοτριωθεί. Η αγάπη της Εβραίας μάνας ήταν “άνευ προϋποθέσεων” είπε η Μιντ: “Μαλώνει και γκρινιάζει, έχει ξεσπάσματα όταν της κάνεις κάτι, αλλά είναι πάντοτε η μάνα σου”.

Η γκρίνια, στην πραγματικότητα, είναι “απλά ένας άλλος τρόπος να αγαπάς”. Και η Εβραία μάνα αυτό το κάνει καλύτερα, και σ’ αυτό ανθρωπολόγοι -και κωμικοί- συμφωνούν, καλύτερα από οποιοδήποτε άλλο είδος μάνας στον κόσμο.

Βεβαίως, τόσο οι θετικές όσο και οι αρνητικές πλευρές της αγάπης και της αυτοθυσίας της Εβραίας μάνας έχουν υπερτονιστεί. Η μάνα-που-μέμφεται και η μάνα-που-επαινεί που διακρίνουν αυτόν τον εθνικό τύπο, έχουν γίνει περιγραφικοί παράγοντες για τις μητέρες όλου του κόσμου. Όμως ο καλύτερος τρόπος να κατανοήσουμε πως ενεργεί η Εβραία μάνα και πώς κατανοεί η ίδια ο ρόλο της, είναι να εστιάσουμε την προσοχή μας στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της προσωπικής ζωής, για να μην αποδεχτούμε χωρίς να εξετάσουμε την στέρεη κυρίαρχη εικόνα, που λίγο κάμπτεται στο πέρασμα των αιώνων. 

Μία από τις αγαπημένες μου Εβραίες μάνες είναι η “Βασίλισσα της Σόου Μπίζνες”, Σόφι Τάκερ, η Αμερικανίδα του βαριετέ, των νυχτερινών κλαμπ και τραγουδίστρια της τζαζ, η οποία ήταν η κορυφαία κονφερανσιέ των ΗΠΑ, και πολύ δημοφιλής και στο εξωτερικό, για περισσότερα από 60 χρόνια. Μου άρεσε πώς η Τάκερ συνδύασε τις αντιφατικές εικόνες της “Καυτής Μάνας”, γνωστής για τα αυθάδη, αποπνικτικά, σέξι (και για ορισμένους χυδαία) τραγούδια (αν και η ίδια διαφωνεί) και της “Γίντις Μάνας”, μιας εικονικής μπαλάντας που τραγούδησε στη μνήμη της δικής της μετανάστριας μάνας. Η θεμελιώδης επιθυμία του παιδιού για ανεξαρτησία και η μητρική αγάπη που την τραβά πίσω έγκειται στον πυρήνα της παραπονιάρικης μελωδίας, που αντιδιαστέλλει τη μητέρα και το παιδί ως ανταγωνιστές σε μια αναγκαία διένεξη για την αυτονομία και τον αποχωρισμό. Ως τέτοια [αυτή η μελωδία] αποτελεί μια καθολική κραυγή καρδιάς.

Στην πραγματικότητα, η μάνα της Σόφι Τάκερ δεν κάθισε ποτέ στο φτηνό διαμέρισμά της στον τρίτο όροφο, τραγικά μόνη, να κλαίει όταν η αμελής κόρη της έφυγε από το σπίτι. Ήταν απορροφημένη στην συγκέντρωση χρημάτων για εβραϊκές υποθέσεις στο Χάρτφορντ του Κονέτικατ, όπου η οικογένειά της διατηρούσε εστιατόριο. Μια μέρα καθώς πήγαινε να δει μια παράσταση της Σόφι σε νυχτερινό κλαμπ, έπεισε την κόρη της να συγκεντρώσει επί τόπου κάποια χρήματα για φιλανθρωπίες κι έτσι η Σόφι, κατά τη διάρκεια των εκπομπών της, άρχισε να πουλάει αντίγραφα των εκπομπών της με αυτόγραφα καθώς και την αυτοβιογραφία της. Ισχυρίζεται ότι μ’ αυτόν τον τρόπο, καθώς και με άλλους συνεχείς τρόπους χρηματοδότησης, συγκέντρωσε σχεδόν τέσσερα εκατομμύρια δολάρια για το Ισραήλ. Το Ισραήλ γι’ αυτή ήταν ό,τι “το κουδούνισμα της πυροσβεστικής καμπάνας για ένα πυροσβέστη”, ενώ το επισκέφτηκε δεκάδες φορές.

Η Σόφι Τάκερ έβλεπε τη μητέρα της ως παράδειγμα ισχύος, θάρρους και γενναιότητας. Την μυθοποίησε, την αψήφησε και την υπάκουσε. Όπως οι περισσότεροι από μας, σκεφτόταν την μητέρα της με αγάπη και ευγνωμοσύνη και μερικές φορές με απογοήτευση ή θυμό, συμπεριφορές που αντανακλούν τις δικές της επιλογές ζωής όπως επίσης και της μητέρας της. Μαζί με μια κατοπινή γενιά φεμινιστριών που ήσαν υπέρ της ποπ, ανάμεσα τους και οι Τζούντι Γκολντ, Τζάκι Χόφμαν και Σάρα Σίλβερμαν, μας έδειξε την ανθρωπιά μέσα από κάποιες από τις πιο σκληρές εικόνες του στερεοτύπου (σκεφτείτε τον Γούντι Άλεν ή τον Φίλιπ Ροθ των πρώτων χρόνων της καριέρας του).

Οι Εβραίες μάνες, όπως όλες οι μανάδες του κόσμου, είναι από σάρκα και οστά, αντιφατικές φιγούρες μέσα στη ζωή μας και δεν είναι δυνατό να υποβιβαστούν σε μονολιθικές περιγραφές. Τους οφείλουμε την πληρότητα των δικών των σύνθετων ιστοριών, επειδή αυτές πραγματοποίησαν τη δική μας.

* Η συγγραφέας Σάμιουελ Λέιν είναι Καθηγήτρια της Ιστορίας και του Πολιτισμού των Αμερικανών Εβραίων στο Πανεπιστήμιο Μπράντεϊς. Είναι επίσης και η συγγραφέας του βιβλίου “Δεν παίρνεις Ποτέ Τηλέφωνο! Δεν Μου Γράφεις Ποτέ! Μια Ιστορία της Εβραίας Μάνας”.

http://www.haaretz.com/jewish-world/.premium-1.655397