JTA Πέμπτη 25.3.202
Του Theo Canter

 
Ο Shani Altarac, το 1948, ήταν ένας νεαρός Γιουγκοσλάβος αντάρτης όταν έγραψε το Partisan Haggadah αρκετά χρόνια νωρίτερα. (Ευγενική προσφορά του Eliezer Papo)

Ο Eliezer Papo, καθηγητής Σεφαρντίμ και Εβραϊκής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Ben-Gurion του Ισραήλ, έχει περάσει μεγάλο μέρος της καριέρας του μελετώντας τις ερμηνείες του Haggadah -το κείμενο της λειτουργίας του Seder που αφηγείται την ιστορία της Εξόδου- και πώς αντικατοπτρίζουν την αλλαγή των εβραϊκών αυτογνωσιών της θρησκευτικής και πολιτικής ταυτότητας.

"Το Haggadah είναι μια πολύ γνωστή και ευέλικτη ιστορία, με ένα σαφές καλό και κακό", λέει ο Papo. "Απλά πρέπει να πεις με χιουμοριστικό τρόπο ποιος είναι ο Μωυσής, και τότε όλοι ξέρουν ποιος είναι ο Φαραώ."

Η παράδοση αυτών των ιερών παρωδίων ξεκινά στη μεσαιωνική Ισπανία ως συγχώνευση του χριστιανικού ανοιξιάτικου καρναβαλιού με τα ισλαμικά λογοτεχνικά και μουσικά μοτίβα. Μετά την απέλαση των εβραίων το 1492, οι παρωδίες Haggadah έγιναν όχημα για τις εβραϊκές κοινότητες στη διασπορά Sephardi για να σατιρίσουν τα σύγχρονα προβλήματα που αντιμετώπιζαν εσωτερικά και εξωτερικά. Για παράδειγμα, μια παρωδία Haggadah που γράφτηκε στη Σμύρνη το 1919 μετά τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας περιέγραψε πως οι Εβραίοι ήρθαν στην Τουρκία και ευημερούσαν, αλλά στη συνέχεια εμφανίστηκε ένας νέος σουλτάνος που κακοποίησε τους Εβραίους και ξαφνικά η γη της επαγγελίας έγινε η Δύση. Μια άλλη παρωδία από τη Νέα Υόρκη το 1923 καταγγέλλει τον καθορισμό των τιμών από τον Big Matzah πριν από τις διακοπές.

Έχοντας μεγαλώσει στην εβραϊκή κοινότητα του Σεράγεβο, ο Papo συνεργάζεται τώρα με τους μαθητές του για να διατηρήσει την πλούσια παράδοση των παρωδιών Haggadah στη γλώσσα Ladino, την κοινή διάλεκτο των Εβραίων Sephardi για αιώνες, την οποία μιλάει άπταιστα. Φέτος παρήγαγαν το Agada de la Corona ως τεχνούργημα της πανδημίας COVID-19.

Αναφερόμενη στο παραδοσιακό κείμενο των seder, η Corona Haggadah αναφέρεται στον «Ραβίνο» Albert Bourla, τον Ελληνο-Σεφαραδικό Διευθύνοντα Σύμβουλο της Pfizer, και αναφέρεται στο πώς «ο μεγάλος Εβραίος της Θεσσαλονίκης μας απελευθέρωσε με ένα ισχυρό εμβόλιο στο απλωμένο μας χέρι. Αν δεν ήταν αυτό, τα παιδιά μας και τα παιδιά τους θα φορούσαν ακόμα μάσκες".

Το ακαδημαϊκό ενδιαφέρον του Papo για τις παρωδίες Haggadah ξεκίνησε στη γενέτειρά του με τη μοναδική παράδοση της κοινότητας του Σεράγεβο για το Πάσχα να απαγγέλλει το Partisan Haggadah, μια ελάχιστα γνωστή παρωδία που γράφτηκε από έναν κομμουνιστή Γιουγκοσλάβο κουμουνιστή το 1944. 

"Αυτό είναι το ψωμί της ταλαιπωρίας που έφαγαν οι Εβραίοι αντάρτες στα Κροατικά δάση Κορντούν και Μπάνια", ξεκινά το Partisan Haggadah. "Φέτος είμαστε εδώ, αλλά του χρόνου, αν ο Θεός θέλει, θα πιούμε ρακί στο Σεράγεβο".

Γράφτηκε και εκτελέστηκε για πρώτη φορά το Πάσχα του 1944 από έναν νεαρό Γιουγκοσλάβο αντάρτη, τον Shalom “Shani” Altarac, το Partisan Haggadah έχει τις ρίζες του στον αιματηρό αγώνα των κομμουνιστών αντρατών εναντίον των δυνάμεων του Άξονα που καταλαμβάνουν τη Γιουγκοσλαβία και των τοπικά καθιερωμένων καθεστώτων μαριονετών τους.

Ο Altarac ήταν ταλαντούχος μουσικός και γελωτοποιός από μια οικογένεια Σαραγεβάν με διακεκριμένους πρωτοψάλτες, ή καντονούς. Ήταν υπεύθυνος για την ψυχαγωγία μεταξύ των ανταρτών, καθώς ήταν και ο ίδιος ενεργός μαχητής ο ίδιος (φανταστείτε την USO εκπομπή του Bob Hope που εκτελείται από τον Che Guevara). Συνόδευσε τη μουσική του ερμηνεία στην κιθάρα γύρω από μια φωτιά καθώς οι αντάρτες κατασκήνωναν στα απομακρυσμένα δάση της Κροατίας με όπλα ακόμα γεμάτα. Έβαλε την αρχική του παρωδία στις ίδιες μελωδίες με το κανονικό Haggadah. (Ακούστε τον Altarac να το παίζει εδώ.)

"Ο ραβίνος Gamliel είπε, αυτός που δεν μιλάει για αυτά τα τρία πράγματα δεν έχει εκπληρώσει την υποχόλ του για το Πάσχα: αλάτι, φωτιά και πολυβόλα!" λέει ένας στίχος.

Ο Altarac ήταν μέλος της Ταξιαρχίας Rab, της 24ης μεραρχίας του Γιουγκοσλαβικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού. Τα 250 εβραϊκά μέλη του περιλάμβαναν πολλούς εφήβους. Δεν είχαν πάει σπίτι για τρία χρόνια, έχοντας εγκαταλείψει τη Βοσνία, είχαν συλληφθεί από τους Ιταλούς στην Κροατία και διέφυγαν από ιταλικό στρατόπεδο κράτησης στο νησί Ραμπ. Διέσχισαν τα βουνά μέσω εδαφών που ελέγχονταν από τους Τσέτνιους (Σέρβους μοναρχικούς που πολέμησαν τόσο εναντίον των ναζί όσο και κομμουνιστών, αλλά δεν ήταν ιδιαίτερα αντι-εβραϊκοί) και εντάχθηκαν στον στρατό του στρατάρχη Josip Broz Tito, του κομμουνιστή επαναστάτη που θα συνεχίσει να υπηρετεί ως πρόεδρος της μεταπολεμικής Γιουγκοσλαβίας. Σχεδόν 5.000 Εβραίοι (το 10% του συνολικού προπολεμικού εβραϊκού πληθυσμού της Γιουγκοσλαβίας) εντάχθηκαν στους αντάρτες, αυξάνοντας εύκολα τις τάξεις λόγω έλλειψης θεσμικού αντισημιτισμού.

Οι αντάρτες όχι μόνο νίκησαν τους στρατούς του Άξονα που υπερτερούσαν αριθμητικά, αλλά συνέχισαν να δημιουργούν την κυβέρνηση της νέας ελεύθερης χώρας τους. Οι νικηφόροι Εβραίοι μαχητές απορροφήθηκαν στην εθνική ιδρυτική μυθολογία ως ήρωες μεγαλύτεροι από τη ζωή.

Στο επερχόμενο βιβλίο του, "Καταπολέμηση, γέλιο και επιβίωση: Η ιστορία του Partisan Haggadah, μιας παρωδίας του Πάσχα που συντάχτηκε κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος" (Wayne State University Press), ο Papo περιγράφει τη σημασία του εγγράφου για τους αντάρτες και την κοινότητά τους τόσο στη διατήρηση της ιστορίας τους όσο και στην ανάδειξη της εβραϊκής συμβολής στο γιουγκοσλαβικό έθνος.

Ξεκινώντας από τα μεταπολεμικά χρόνια και συνεχίζοντας ακόμα και σήμερα, οι Εβραίοι του Σεράγεβο κρατούσαν το seder ως κοινότητα. Μια πολιτιστική άνθηση όπως το Partisan Haggadah συνέδεσε την τελετή, καθιστώντας σαφείς τους παραλληλισμούς της αρχαίας ισραηλιτικής και σύγχρονης γιουγκοσλαβικής απελευθέρωσης.

"Το Πάσχα ήταν τόσο σημαντική γιορτή για όλους τους Εβραίους, και ταιριάζει όμορφα με τον κομμουνισμό -γιορτάζοντας την εξέγερση των προλεταριάτων σκλάβων εναντίον των καπιταλιστών Φαραωνικών εκμεταλλευτών", εξηγεί ο Papo. "Θα μπορούσες να είσαι ένας υπερήφανος Γιουγκοσλάβος κομμουνιστής και ένας υπερήφανος Εβραίος και να γιορτάσετε το Πάσχα, χωρίς αντίφαση".

Οι Εβραίοι του Σεράγεβο είχαν να μιλήσουν και να γράψουν σε γλώσσα Λαντίνο, ή Ιουδαϊκά-Ισπανικά, από την άφιξή τους από την Ισπανία 400 χρόνια νωρίτερα. Το περίφημο Σαράγιεβο Haggadah, ένα φωτισμένο χειρόγραφο της λειτουργίας των seder, και ένα από τα παλαιότερα φυσικά κείμενα Haggadah που υπάρχουν ακόμα, πιθανότατα γράφτηκε στην Ισπανία τον 14ο αιώνα και μεταφέρθηκε στα Βαλκάνια από τους Σεφαραδίτες Εβραίους που εγκατέλειψαν την Ιερά Εξέταση για τη συγκριτικά ανεκτική Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Για το Πάσχα, το παραδοσιακό Haggadah απαγγέλθηκε στα Εβραϊκά και στη συνέχεια επαναλήφθηκε στη γλώσσα Ladino, όπως οι Αμερικανοί Εβραίοι το απαγγέλλουν στα αγγλικά σήμερα. Καθώς η εκκοσμίκευση και η αφομοίωση έχουν μειώσει τις γνώσεις του Λαντίνο στην κοινότητα, το Haggadah απαγγέλλεται και στα Σερβο-Κροατικά.

Το κείμενο του Partisan Haggadah ενσωματώνει όλες αυτές τις γλώσσες μαζί. Ξεκινά παίρνοντας το εβραϊκό πρωτότυπο και για κάθε γραμμή προσφέροντας μια άσχετη αλλά χιουμοριστική ομοιοκαταληξία στα σερβικά:

Ma nishtana halaila (πόσο διαφορετική είναι αυτή η νύχτα)

ništa to ne valja (όλη αυτή η συμφωνία είναι άχρηστη)

hazeh mikol halelot (από όλες τις άλλες νύχτες)

Hitler je veliki skot (ο Χίτλερ είναι ένα βρώμικο ζώο)

Το Dayenu σε αυτό το Haggadah δεν αφηγείται το ταξίδι του εβραϊκού λαού από την Αίγυπτο αλλά τις περιπλανήσεις των Εβραίων πολεμιστών μέσα από τα εχθρικά χωριά της κροατικής άγριας φύσης βαθύτερα στις γραμμές του εχθρού.

Πήγαμε στο Topusko - dayenu.

Στο Ponikvar - dayenu

Στο Malicka - dayenu

Στο Πέτρα Γκόρα - dayenu.

Όλα ήταν περίπλοκα και μπερδεμένα.

(zaguljenu i jebenu, ομοιοκαταληξία με dayenu)

Οι αντάρτες μαχητές ήταν και οι δύο ιδεαλιστές κοσμικοί κομμουνιστές και περήφανοι Εβραίοι -εκτιμούσαν και πολέμησαν και για τα δύο μέρη της ταυτότητάς τους εξίσου. Όπως γράφει το Haggadah, "Beara de Israel bene horin, ad ki yoshienu haver Stalin" - "Του χρόνου ως ελεύθεροι Εβραίοι, μόλις μας παραδώσει ο σύντροφος Στάλιν!"

(Αυτό έγινε λίγο πριν ο Τίτο χωριστεί με τον Σοβιετικό ηγέτη Ιωσήφ Στάλιν, και ενώ ο Στάλιν ήταν ακόμα ο τυπικός φορέας του διεθνούς κομμουνισμού. Ειρωνικά, ο Στάλιν ένιωθε άβολα με τον Τίτο να έχει εβραϊκές κομματικές ταξιαρχίες.)

Σε αντίθεση με τους Σοβιετικούς γείτονές τους, οι Γιουγκοσλάβοι κομμουνιστές ενθάρρυναν κάθε εθνικότητα (αυτό που οι Αμερικανοί θα αποκαλούσαν εθνικότητα) να εκφράσουν και να γιορτάσουν τους πολιτισμούς τους. Διακεκριμένοι πληθυσμοί Κροατιανών (Καθολικών), Σέρβων (Ορθοδόξων), Βόσνιων (Μουσουλμάνων) και άλλων ζούσαν διάσπαρτοι ο ένας στο ιστορικό έδαφος του άλλου, μερικές φορές ακόμη παντρεύονταν μεταξύ τους. Παρά τις εθνικές αντιπαλότητες, ένα κοινό κοσμικό έθνος τους ένωσε. Αυτό το πολυεθνικό μακιγιάζ έκανε τα Βαλκάνια μια όαση σχετικής ανοχής για τους Εβραίους. Μέχρι τον πόλεμο, το Σεράγεβο είχε μια σημαντική εβραϊκή κοινότητα χιλιάδων που δεν αναγκάστηκαν ποτέ να ζήσουν σε γκέτο.

Μετά τον πόλεμο, στη νεοκομμουνιστική Γιουγκοσλαβία, πολλοί Εβραίοι ήταν μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος. Η θρησκεία δεν απαγορεύτηκε, αλλά τα μέλη του κόμματος -οποιασδήποτε πίστης- αποθαρρύνθηκαν από το να παρακολουθήσουν τις λειτουργίες. Οι διακοπές που βασίζονται στη Συναγωγή, όπως το Rosh Hashanah και το Yom Kippur, αντικαταστάθηκαν από «ιστορικές» και «εθνοτικές» διακοπές, όπως το Purim και το Hanukkah, που θα μπορούσαν να εορταστούν στο σπίτι ή ως κοινότητα.

Το Partisan Haggadah μπήκε στον κανόνα της κοινότητας του Σεράγεβο αρκετά χρόνια μετά τον πόλεμο. Ο Altarac συνέχισε να γράφει και να ψυχαγωγεί για τις εβραϊκές διακοπές, γράφοντας τις ετήσιες κωμικές μουσικές ανατροπές για Hanukkah και Purim. Σε ένα κοινοτικό seder στις αρχές της δεκαετίας του 1950, μερικοί από τους πρώην συντρόφους του εν καιρώ πολέμου ενθάρρυναν τον Altarac να αναβιώσει το παλιό του κλασικό.

Σε μια επιτόπια συνέντευξη που αναφέρεται στο βιβλίο του Papo, ένας πρεσβύτερος θυμάται την παράσταση:

"Είπαν, "Shani, έχεις την κιθάρα σου; Γιατί δεν κάνεις τον παλιό σου Partisan Haggadah;" Δεν ήταν σίγουρος, λίγο ντροπαλός, είπε ότι ήταν ανάρμοστο, αλλά όλοι τον παρακαλούσαν. Είπε, "Θα παίξω μόνο μια στροφή", πήρε την κιθάρα του, αλλά φυσικά μόλις ξεκίνησε το έκανε όλο. Και στο τέλος όλοι κατουρούσαν στο πάτωμα, γελώντας."

Μέχρι το θάνατό του δύο δεκαετίες αργότερα, η ετήσια παράσταση του Altarac ήταν το αποκορύφωμα του κοινοτικού seder. Καθώς η κομματική γενιά σιγά-σιγά εξαφανίζεται, η νεολαία το έχει αναλάβει τώρα, απαγγέλλοντας "ήμασταν αντάρτες στην Κροατία" με τον ίδιο τρόπο που οι υπόλοιποι από εμάς απαγγέλλουν "ήμασταν σκλάβοι στην Αίγυπτο".

Το έργο του Altarac ήταν μια μοναδική περίπτωση επιζώντα του Ολοκαυτώματος σχετικά με τις εμπειρίες του με χιούμορ, για τον ίδιο και τους συντρόφους του. Και είναι η συνέχεια μιας μακροχρόνιας παράδοσης Sephardi των παρωδιών Haggadah που τιμούν τους πολέμους, αν και αυτό είναι πιθανώς το μόνο που γράφεται από έναν μαχητή και επιζών κατά τη διάρκεια του ίδιου του πολέμου.

Ο Papo έχει ανακαλύψει δεκάδες παρόμοια κείμενα από την Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και την Αμερική, με το παλαιότερο να προέρχεται από το Curacao, την ολλανδική αποικία της Καραϊβικής, το 1778, και το πιο πρόσφατο από τον Ισραηλινό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας το 1948.

Σύμφωνα με τον Papo, "Αυτές οι ιστορίες έχουν κάθε κοινωνικό και πολιτικό κίνημα με το οποίο ταυτίστηκε ποτέ μια εβραϊκή κοινότητα -σοσιαλιστική, καπιταλιστική, σιωνιστική, αντι-σιωνιστική, οθωμανική, αμερικανική- όλες σε σύγκριση με την ιστορία του Πάσχα. Αυτός ακριβώς είναι ο σκοπός για τον οποίο γράφτηκε αρχικά το Haggadah -να διαμορφώσει και να κατασκευάσει εκ νέου την ταυτότητα ενός λαού σε κάθε γενιά, σαν να έφυγε από την Αίγυπτο."֍

https://www.jta.org/2021/03/25/culture/the-story-behind-a-ladino-communist-musical-passover-parody