Cohen.gr Τετάρτη 25.6.2025
Εθνική Βιβλιοθήκη του Ισραήλ

Ήταν μικρές, απομακρυσμένες κοινότητες που διατήρησαν και μετέδωσαν τις αρχαίες εβραϊκές παραδόσεις, προσθέτοντας παράλληλα μια ξεχωριστή τοπική γεύση. Ποια ήταν τα μοναδικά χαρακτηριστικά των εβραϊκών χειρογράφων που παρήχθησαν στο Ιράν πριν από χίλια χρόνια και πώς ένα από αυτά έφτασε στην Εθνική Βιβλιοθήκη του Ισραήλ;

Θα μπορούσαν οι αραβικές, περσικές και ισλαμικές καλλιτεχνικές επιρροές να έχουν διαμορφώσει την εμφάνιση των εβραϊκών χειρογράφων, ακόμη και εκείνων της ίδιας της Βίβλου;

Το βιβλίο που κρατάμε στα χέρια μας είναι μικρό και ευαίσθητο, οι λεπτές σελίδες του απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή. Με την πρώτη ματιά, θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι πρόκειται για μουσουλμανικό χειρόγραφο, καθώς η πρώτη σελίδα είναι διακοσμημένη με ένα τυπικό σχέδιο σε στιλ «χαλιού». Όμως από τη δεύτερη σελίδα είναι σαφές ότι αυτό δεν ισχύει. Πρόκειται για ένα μέρος της Εβραϊκής Βίβλου, και συγκεκριμένα για την Parashat Shelach Lecha, την τέταρτη ενότητα του βιβλίου των Αριθμών (κεφάλαια 13-15).

Αυτός ο μικρός τόμος κρύβει μέσα του την ιστορία μιας ζωντανής εβραϊκής κοινότητας και τους τρόπους με τους οποίους διατήρησε την εβραϊκή παράδοση.

«...Εξαιρετική γραμματική και σχολιασμός βγήκαν από το Isfahan», έγραψε ο Sahal ben Mazliach, ένας καραΐτης σχολιαστής του 10ου αιώνα από την Ιερουσαλήμ, στο σχόλιό του για τη Γένεση. Τα λόγια του υποδεικνύουν την πρώιμη ενασχόληση με τη βιβλική μελέτη μεταξύ των Εβραίων του Ιράν. Για πολλές γενιές, η Βίβλος κατείχε κεντρική θέση στη θρησκευτική και πολιτιστική ζωή του ιρανικού εβραϊσμού. Συχνά μεταφράστηκε στα Ιουδαϊκοπερσικά και προσαρμόστηκε σε διάφορες λογοτεχνικές μορφές.

Αν και το χειρόγραφο αυτό είναι γραμμένο στα εβραϊκά και όχι στα Ιουδαιοπερσικά, ορισμένα τυπολογικά χαρακτηριστικά και τα ονόματα των ατόμων που αναφέρονται σε αυτό υποδηλώνουν ότι προέρχεται από μια από τις εβραϊκές κοινότητες του Ιράν.

Το 1106-1107 μ.Χ. (που αντιστοιχεί στο έτος 1418 στο αρχαίο περσικό ημερολόγιο), ο Yitzhak ben Avraham HaLevi ολοκλήρωσε την προετοιμασία αυτού του χειρογράφου.

Ποιος ήταν ο Yitzhak ben Avraham HaLevi; Αν και δεν είναι γνωστό από άλλες πηγές, είναι πιθανό ότι ήταν επαγγελματίας γραφιάς, δεδομένης της ακρίβειας της εργασίας του και της πιστότητάς του στην εβραϊκή παράδοση. Δεν ήταν απλώς αντιγραφέας. Όπως σημειώνεται στο οπισθόφυλλο του χειρογράφου, πρόσθεσε επίσης σημάδια φώνησης, σημάδια ψαλμωδίας, Masorah Magna και Masorah Parvah. Σημείωσε προσεκτικά τα σημάδια των sedarim σύμφωνα με τον αρχαίο τριετή κύκλο ανάγνωσης που χρησιμοποιούνταν κάποτε στη Γη του Ισραήλ.

Με πολλούς τρόπους, το χειρόγραφο αυτό αντικατοπτρίζει αρχαία εβραϊκά έθιμα και παραδόσεις που περνούν από γενιά σε γενιά. Ταυτόχρονα, ενσωματώνει επίσης στοιχεία που θεωρούνταν σύγχρονα για την εποχή του, δανεισμένα από τις αραβικές και περσικές παραδόσεις χειρογράφων. Είναι σαφώς προϊόν του ευρύτερου μουσουλμανικού πολιτιστικού περιβάλλοντος στο οποίο δημιουργήθηκε. Οι διακοσμήσεις του μοιάζουν με εκείνες που συναντώνται σε σύγχρονα κοράνια, και οι σελίδες με χαλιά στην αρχή και στο τέλος είναι χαρακτηριστικά που συναντώνται συνήθως σε ισλαμικά χειρόγραφα.

Είναι μάλιστα πιθανό η πρακτική της διαίρεσης της Torah σε επιμέρους τμήματα να επηρεάστηκε από τις παραδόσεις του Κορανίου, όπου το κείμενο συχνά χωρίζεται σε 30 μέρη για μηνιαία ανάγνωση ή σε επτά μέρη για εβδομαδιαία ανάγνωση.

Με βάση το ύφος των διακοσμήσεων, οι μελετητές πιστεύουν ότι το χειρόγραφο προέρχεται από το Ιράν. Στις αρχές του 20ού αιώνα, βρισκόταν στην κατοχή ενός άνδρα με το όνομα Nataniel ben Avraham. Κάτω από το όνομά του υπάρχει ένα σημείωμα στα Ιουδαιοπερσικά που καταγράφει την πώληση του βιβλίου σε έναν άνδρα ονόματι Menashe την Παρασκευή, 5η του Tevet, 5670 (15 Ιανουαρίου 1910).

Ένα παρόμοιο χειρόγραφο, που περιείχε την Parashat Shoftim, που επίσης αντιγράφηκε από τον Yitzhak ben Avraham την ίδια χρονιά, βρέθηκε αργότερα στην πόλη Mashhad. Γνωρίζουμε την ύπαρξή του χάρη στον καθηγητή Amnon Netzer, το αρχείο του οποίου φυλάσσεται εδώ στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Τη δεκαετία του 1970, ενώ υπηρετούσε ως απεσταλμένος του Εβραϊκού Οργανισμού στο Ιράν, ο Netzer επισκέφθηκε το Mashhad. Ανέφερε το χειρόγραφο στον τότε επικεφαλής βιβλιοθηκάριο της Βιβλιοθήκης, τον καθηγητή Malachi Beit-Arie. Ένα σημείωμα με την αναφορά αυτή φυλάσσεται ακόμη και σήμερα στο αρχείο του Netzer στη Βιβλιοθήκη.

Όπως πολλά χειρόγραφα από το Ιράν και άλλα μέρη της Μέσης Ανατολής, έτσι και αυτό βρήκε τελικά το δρόμο του προς τη Δύση στη σύγχρονη εποχή. Οι τελευταίοι γνωστοί ιδιοκτήτες του ήταν ο Avraham και η Anna Tulin, οι οποίοι δώρισαν το χειρόγραφο στην Εβραϊκή Εθνική και Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη το 1951.

Σήμερα, φυλάσσεται στα αρχεία της Βιβλιοθήκης, μαζί με πολλά άλλα χειρόγραφα από όλο τον κόσμο και από διάφορες ιστορικές περιόδους, τα οποία περιέχουν τα ίδια λόγια, τα λόγια της Εβραϊκής Torah. ֍

A 900-Year-Old Jewish-Iranian Manuscript and the Story It Tells