25.5.09
Σάμης  Χασσίδ
*

Κατ’αρχήν θά ήθελα να συγχαρώ τον κο. Θρασύβουλο Ορ. Παπαστρατή γιά την ενημερωτική εργασία του πάνω στους εβραίους της Κομοτινής  (Οι Εβραίοι της Κομοτηνής) – μέχρι την εξαφάνισή τους κατά το Ολοκαύτωμα. Επαυτού δυστυχώς θά ήθελα να αναφέρω πως η Κομοτινή – μαζύ με όλες τις άλλες εβραϊκές κοινότητες Αν. Μακεδονίας καί Θράκης - έχουν ξεχαστεί από όλους . Κινηματογραφικό έργο (όχι άσχημο αφεαυτού ..) που εξαίρει την σωτηρία των εβραιοβουλγάρων από τους συμπατριώτες τους φαίνεται να έχει «σπονσοραριστεί» από το βουλγαρικό παράρτημα της ελληνικής εταιρείας «Γερμανός», ενώ συγχρόνως συνέδρια που γίνονται σαυτό τον χώρο με θέμα τις μειονότητες κατά την κατοχή αγνοούν (επιδεικτικά ίσως) την τύχη της εβραϊκής κοινότητας την ίδια εποχή.

Συγχρόνως νομίζω πως οφείλω να τον διορθώσω σε δύο σημεία – κυρίως ένα συχνά επαναλαμβανόμενο “κατά συνθήκην ψεύδος” ότι οι εβραίοι της Βουλγαροκρατούμενης Αν. Μακεδονίας και Θράκης εστάλησαν στο στρατόπεδο εξόντωσης  Treblinka επειδή αρνήθηκαν να λάβουν την Βουλγαρική υπηκοότητα ("βουλγαρογραφτούνε" σύμφωνα με την τοπική έκφραση). Χωρίς να αμφισβητήσουμε τον πατριωτισμό των εβραίων των κατεχομένων απο τους βουλγάρους περοχών, απλά είμαστε υποχρεωμένοι να πούμε πως δυστυχώς δεν βρέθηκαν ποτέ μπρος σε τέτοιο δίλημα.  Νόμος του 1942 που επέτρεπε να δοθεί Βουλγαρική υπηκοότητα στους προπολεμικούς κατοίκους της περιοχής εξαιρούσε ρητά τους Εβραίους από το μέτρο (με εξαίρεση Εβραίες γυναίκες που είχαν παντρευτεί Xριστιανούς)1. Ενώ σύσσωμη η ελληνική πλευρά αντιτάχθηκε στον νόμο – από την κυβέρνηση των δωσιλόγων μέχρι την αριστερή αντίσταση -  μιά και τον ερμήνευε σαν προσπάθεια εκτόπισης στην Ελλάδα όσων δεν βουλγαρογραφτούνε, ο νόμος αυτός δεν αφορούσε τους εβραίους. Στην Βουλγαρική Βουλή (Σομπράνιε) ο καθηγητής Πέτκο Στάϊνοφ έκανε επερώτηση (που δεν απαντήθηκε) γιατί στους εβραίους των κατεχομένων εδαφών δεν δίδεται η ευκαιρία ή να γίνουν βούλγαροι πολίτες ή να απελαθούν στην Ελλάδα (πλήν ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης). Το μέτρο απέλασης των εβραίων θεωρήθηκε αναγκαίο γιά την στήριξη της βουλγαρικής κυριαρχίας στα νέα εδάφη που έχαιρε μεγάλης αποδοχής στην Βουλγαρία.

Το άλλο σημείο αφορά την επιμονή των Βουλγάρων (Χριστιανών και Εβραίων) να εξαίρουν – δικαιολογημένα – το γεγονός πως στη χώρα τους ούτε ένας Εβραίος δεν εστάλη σε στρατόπεδο εξόντωσης, αποσιωπώντας όμως το ότι 4000 ¨Ελληνες και 7000 Γιουγκοσλάβοι Εβραίοι παραδόθηκαν από τους Βουλγάρους στους Γερμανούς χωρίς προβλήματα. Αρκετά περίεργα, στις ΗΠΑ ορισμένες Εβραϊκές οργανώσεις των ΗΠΑ αποδέχονται την διαστροφή αυτή της πραγματικότητας. Αφετέρου ο πρόεδρος της Βουλγαρίας πρόσφατα ανεγνώρισε την ευθύνη της χώρας του στο Ολοκαύτωμα των εδαφών που προσάρτησε κατά τη διάρκεια του β’ Παγκόσμιου Πολέμου.  Στο Ισραήλ, έναντι αυτού, παρά την ύπαρξη πολυπληθούς Βουλγαρο-Εβραϊκής κοινότητας, μικτή επιτροπή από την καθηγήτρια ιστορίας Dalia Ofer, του δικαστή του Ανώτατου Δικαστηρίου Moshe Beisky και πρώην βουλευτή της Κνέσετ και ακτιβιστή σε κίνημα ειρήνης Liova Eliav2 αποφάνθηκε να αφιερωθεί δάσος στην μνήμη των Βουλγάρων Δικαίων των Εθνών και στα Εβραϊκά θύματα της Βουλγαρικής Κατοχής στην «Μακεδονία και Θράκη», ενώ συγχρόνως να αφαιρεθεί η αφιέρωση στον βασιλέα της Βουλγαρίας Μπόρις. 

1.       OTSELIAVANETO ( Η Διάσωση) (1995) ¨Εκδοση της Εβραϊκής Κοινότητας της Βουλγαρίας – στην Βουλγαρική και Αγγλική γλώσσα.

2.       Beisky Moshe, Eliav Arie (lioba) and Ofer Dalia (1993) Conclusions reached by the Public Committee addressing the Issue of the Bulgarian Forest
 
*Ο Σάμης Χασσίδ είναι καθηγητής στο Τέχνιον της Χάϊφας

                                                      Και η απάντηση του Θρασύβουλου Παπαστρατή

Κύριε Χασσίδ,

Σας ευχαριστώ για τα καλά σας λόγια. Σχετικά με τις επισημάνσεις σας, θέλω να σημειώσω πως καταρχήν έχετε δίκιο. Πράγματι μάλλον δεν δόθηκε η δυνατότητα   στους ελληνοεβραίους των περιοχών της Ανατ. Μακεδονίας και Δυτ. Θράκης, που κατέχονταν από τους Βουλγάρους, να αποκτήσουν τη βουλγαρική υπηκοότητα. Τουλάχιστον όχι σε μαζική κλίμακα, όπως βιβλιογραφικά ποικίλες μαρτυρίες από πολύ παλιά εσφαλμένα αναφέρουν. Πράγματι επίσης η βουλγαρική νομοθεσία που αναφέρετε, κραυγαλέα αντισημιτική, απέτρεπε μια τέτοια δυνατότητα.  

Εντούτοις, η θέση αυτή για την άρνηση των ελληνοεβραίων να «βουλγαρογραφούν» συστηματικά αναπαράχθηκε από την ελληνική βιβλιογραφία. Ίσως αυτή ήταν μια κάποια άμυνα της ελληνοεβραϊκής κοινότητας, μια προσπάθεια να εξηγήσει τα ανεξήγητα. Έχω την εντύπωση πως η θέση αυτή πρωτοεμφανίστηκε στις μαρτυρίες που συνέλεξε η Μυριαμ Νόβιτς στο «Πέρασμα των βαρβάρων» της και πρωτοδημοσιεύτηκαν στα 1959. Βλ. μαρτυρία Μωυσή Πέσσαχ από τη Δράμα, σελ. 89 της ελληνικής έκδοσης και εμμέσως του Μωρίς Μπενβενίστε από την Καβάλα, σελ 82 επ. στο ίδιο.  Ελληνικές κυρίως πηγές  σημειώνουν ότι ασκήθηκε πίεση στους εβραίους της κατεχόμενης Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης να αποκτήσουν τη βουλγαρική υπηκοότητα, οι οποίοι – κατά τις πηγές αυτές - σε όλες τις περιπτώσεις αρνήθηκαν σθεναρά να το πράξουν. Βλ. ενδεικτικά Μ. Μόλχο και Ι. Νεχαμά, In Memoriam, σελ. 130.  Εντούτοις,  εάν  αυτό πράγματι  συνέβη, θα αφορούσε το διάστημα μέχρι το Δεκέμβριο του 1941, δεδομένου ότι ύστερα από την εισαγωγή και στη Βουλγαρία ρατσιστικών νόμων γερμανικής έμπνευσης, τα άτομα εβραϊκού θρησκεύματος εξαιρούντο από τη δυνατότητα κτήσης της βουλγαρικής υπηκοότητας.  Βλ.    Επίσης  και Vicki Tamir, Bulgaria and Her Jews. The history of a dubious  Symbiosis, Sepher Harmon Press for Yeshiva University Press, New  York 1979, σελ. 193.

Η γραμμή αυτή ακολουθήθηκε έκτοτε από την ελληνική βιβλιογραφία.

Κάποια πράγματα στην ιστορία δυστυχώς αποσιωπούνται ή ωραιοποιούνται «κατά συνθήκην». Για παράδειγμα, έχει περάσει η θέση ότι στην Ελλάδα δεν υπήρχε και δεν υπάρχει αντισημιτισμός και πως οι έλληνες χριστιανοί βοήθησαν συστηματικά τους εβραίους συμπατριώτες τους από ειλικρινή αισθήματα αλληλεγγύης και ανθρωπισμού.  Προσωπικά πιστεύω πως λίγοι έως ελάχιστοι ήταν εκείνοι που βοήθησαν άδολα και από αγάπη. Κάποιοι – αρκετοί - χρηματίστηκαν ή ευελπιστούσαν σε οφέλη, κάποιοι άλλοι λειτούργησαν ως πολιτικά στρατευμένοι ποικίλων οργανώσεων. Κάποιων άλλων οι πράξεις τονίστηκαν υπέρμετρα, όπως ο ηρωισμός κάποιου μητροπολίτη που διαφύλαξε τα σεφαρίμ, ενώ έχω την αίσθηση ότι δεν διέτρεξε ιδιαίτερο κίνδυνο μόνο γι’ αυτό.

Θέλει όμως πολύ κουράγιο να τα πούμε δημόσια όλα αυτά. Μ’ αυτή την έννοια, δώσατε μια καλή ευκαιρία για να αρχίσει ένα διάλογος. Είναι επίσης δύσκολο να παραδεχτούμε τη μοναξιά μας ως ελληνοεβραϊκή κοινότητα. Κι έτσι αρεσκόμαστε να λέμε για τον ηρωικό Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό και τη διακήρυξη του, που έχω την αίσθηση ότι δε ρίσκαρε και τόσα πολλά όταν την έκανε.

Οι Βούλγαροι ως λαός νομίζω ότι ήταν λιγότερο αντισημίτες. Εντούτοις, η σωτηρία των βουλγάρων εβραίων οφείλεται κυρίως σε μια φούχτα ανθρώπων, με πρώτο ανάμεσα τους το βουλευτή  Κιούστεντιλ Dimitar Peshav. Διότι βεβαίως απέναντι στα δημοκρατικά και φιλοσημιτικά αισθήματα του βουλγαρικού λαού, αντιπαραθετόταν μια δράκα ναζιστών με επικεφαλής κορυφαίους πολιτικούς και πλοκάμια ρατσιστικές οργανώσεις όπως η Brannik κ.ά. Ασφαλώς σήμερα κι εκεί γίνεται μια πολιτική εκμετάλλευση του θέματος – της σωτηρίας των Βουλγάρων εβραίων - από κάποιους κύκλους.

Θα λάβω υπόψη μου τις παρατηρήσεις σας στην έκδοση του βιβλίου μου για την κοινότητα της Κομοτηνής που επίκειται.

Με εκτίμηση

Θρασύβουλος Ορ. Παπαστρατής