The Times of Israel Τετάρτη 19.8.2026
Leon Saltiel*
Αυτόν τον μήνα συμπληρώνονται 75 χρόνια από την υπογραφή της Σύμβασης του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες του 1951. Η Σύμβαση γεννήθηκε μέσα από «το πιο σκοτεινό κεφάλαιο της ανθρωπότητας» — τις διώξεις και τους εκτοπισμούς που κορυφώθηκαν με το Ολοκαύτωμα — και από την αναγνώριση ότι ποτέ ξανά όσοι διαφεύγουν από διώξεις δεν θα πρέπει να μένουν χωρίς διεθνή προστασία, μια πραγματικότητα που έχει βαθιά απήχηση στην εβραϊκή κοινότητα παγκοσμίως.
Από εβραϊκή σκοπιά, πρόκειται για ένα εξαιρετικά σημαντικό ορόσημο. Λίγες εντολές επαναλαμβάνονται στην Τορά με τόση συνέπεια όσο η υποχρέωση να φροντίζουμε και να αγαπάμε τον ξένο. Αυτό δεν παρουσιάζεται ως προαιρετική γενναιοδωρία, αλλά ως ευθύνη που απορρέει από τη Διαθήκη.
Ο αναγκαστικός εκτοπισμός δεν είναι ένα αφηρημένο ζήτημα — αποτελεί μέρος της συλλογικής εβραϊκής μνήμης. Από την Έξοδο έως τη Βαβυλώνια Εξορία και τους αιώνες της Διασποράς, ο εκτοπισμός είναι συνυφασμένος με την εβραϊκή ταυτότητα. Η Τορά μάς υπενθυμίζει επανειλημμένα ότι γνωρίζουμε την εμπειρία του ξένου, επειδή και εμείς οι ίδιοι υπήρξαμε ξένοι.
Η ιστορία της δικής μου οικογένειας με βοηθά να αναλογιστώ αυτή την πραγματικότητα. Είμαι απόγονος Σεφαραδιτών Εβραίων, οι οποίοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Ιβηρική Χερσόνησο κατά την περίοδο της Ιεράς Εξέτασης και να αναζητήσουν ασφάλεια και καταφύγιο αλλού. Στις νέες τους πατρίδες, αυτοί οι Εβραίοι έφεραν μαζί τους τη γλώσσα, τα έθιμα και τις παραδόσεις τους, μετατρέποντας έτσι την εμπειρία τους σε ζωντανή μνήμη και πραγματικότητα, την οποία διαφυλάσσουμε και αναλογιζόμαστε μέχρι και σήμερα.
Ακόμη περισσότερο, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και το Ολοκαύτωμα, όσοι Εβραίοι επέζησαν από τα στρατόπεδα θανάτου βρέθηκαν, συχνά χωρίς υπηκοότητα, σε στρατόπεδα εκτοπισμένων προσώπων (DP — Displaced Persons) για αρκετά χρόνια. Η δημιουργία του Κράτους του Ισραήλ οραματίστηκε ως εθνική εστία και τόπος καταφυγής για όλους τους εκτοπισμένους και επιζώντες Εβραίους. Το νέο κράτος υποδέχθηκε περίπου 140.000 επιζώντες του Ολοκαυτώματος κατά τα πρώτα χρόνια της ύπαρξής του, μαζί με εκατοντάδες χιλιάδες Εβραίους πρόσφυγες που αργότερα εκδιώχθηκαν ή διέφυγαν από αραβικές, μουσουλμανικές και άλλες χώρες. Για τις εβραϊκές κοινότητες σε ολόκληρο τον κόσμο, αυτή η ιστορία εξακολουθεί να υπογραμμίζει τη σημασία τόσο μιας ασφαλούς εβραϊκής πατρίδας όσο και της ευρύτερης διεθνούς ευθύνης για την προστασία όσων αναγκάζονται να διαφύγουν από διώξεις.
Επιφανείς Εβραίοι συνέβαλαν σημαντικά στην ανάπτυξη του διεθνούς πλαισίου προστασίας των προσφύγων μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το οποίο κορυφώθηκε με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες του 1951. Ανάμεσά τους ήταν ο διακεκριμένος, γεννημένος στην Κέρκυρα, συγγραφέας και νομικός Albert Cohen.
Ως νομικός σύμβουλος της Διακυβερνητικής Επιτροπής για τους Πρόσφυγες, ο Cohen διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη σύνταξη της Συμφωνίας του Λονδίνου του 1946, η οποία καθιέρωσε ένα διεθνώς αναγνωρισμένο ταξιδιωτικό έγγραφο για τους πρόσφυγες. Το καθεστώς αυτό αποτέλεσε στη συνέχεια σημαντικό πρόδρομο του συστήματος των Ταξιδιωτικών Εγγράφων της Σύμβασης, το οποίο ενσωματώθηκε στη Σύμβαση για τους Πρόσφυγες του 1951. Η μεταπολεμική πραγματικότητα, με μεγάλο αριθμό νέων προσφύγων που δεν μπορούσαν ή δεν επιθυμούσαν να αποκτήσουν εθνικά διαβατήρια, κατέστησε αναγκαία τη δημιουργία ενός διεθνώς αναγνωρισμένου ταξιδιωτικού εγγράφου. Αυτό το CTD (Convention Travel Document — Ταξιδιωτικό Έγγραφο της Σύμβασης), όπως είναι ευρέως γνωστό, εξελίχθηκε τελικά στο σημερινό μηχαναγνώσιμο — και ολοένα περισσότερο βιομετρικό — Ταξιδιωτικό Έγγραφο της Σύμβασης, το οποίο εκδίδεται σύμφωνα με τα πρότυπα του ICAO.
Ο Cohen υπήρξε επομένως καθοριστικός στη δημιουργία ενός ταξιδιωτικού εγγράφου για τους πρόσφυγες, παρόμοιου με εθνικό διαβατήριο. Το νέο αυτό ταξιδιωτικό έγγραφο είχε τη μορφή βιβλιαρίου, σε αντίθεση με τα ταξιδιωτικά έγγραφα που εκδίδονταν έως τότε σε ένα μόνο φύλλο χαρτιού. Στα πρόσθετα νέα χαρακτηριστικά του περιλαμβάνονταν η καθορισμένη διάρκεια ισχύος του εγγράφου και το δικαίωμα του κατόχου του να επιστρέψει στην επικράτεια της εκδίδουσας αρχής της χώρας ασύλου του εντός της περιόδου ισχύος του. Οι διατάξεις του «Ταξιδιωτικού Εγγράφου του Λονδίνου» του 1946, μολονότι δεν ισχύουν πλέον, ήταν πράγματι πολύ παρόμοιες με εκείνες που ρυθμίζουν σήμερα το Ταξιδιωτικό Έγγραφο της Σύμβασης του 1951.
Πρόσφατα, είχα τη μεγάλη τιμή να συναντηθώ με τον Ύπατο Αρμοστή του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, Barham Salih. Η συζήτησή μας έφερε αυτές τις σκέψεις δυναμικά στο παρόν. Ο κ. Salih, ο οποίος υπήρξε και ο ίδιος πρόσφυγας, μοιράστηκε μαζί μου τη σημασία που αποδίδει στον διαθρησκειακό διάλογο, όχι μόνο ως μέσο πρόληψης των συγκρούσεων αλλά και ως τρόπο διευκόλυνσης της βιώσιμης επανένταξης των προσφύγων που επιστρέφουν στις χώρες καταγωγής τους, καθώς και της ένταξης των προσφύγων στις χώρες ασύλου τους. Το όραμά του «50 by 35» («50 έως το 2035») για τη μείωση των παρατεταμένων καταστάσεων εκτοπισμού, παράλληλα με τη βελτίωση της αποδοτικότητας και της αποτελεσματικότητας του οργανισμού, έχει σαφώς μεγάλη απήχηση.
Εβδομήντα πέντε χρόνια μετά την υιοθέτηση της Σύμβασης του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, η επιταγή της Τορά να θυμόμαστε τον ξένο, επειδή και εμείς οι ίδιοι υπήρξαμε ξένοι, διατηρεί ένα επείγον και επίκαιρο νόημα. Πρέπει να βοηθούμε τους ανθρώπους που βρίσκονται σε κίνδυνο και αναζητούν ασφάλεια. Ταυτόχρονα, πρέπει να στηρίζουμε και να εκφράζουμε την αλληλεγγύη μας προς τις ομάδες που παρέχουν νομική βοήθεια στους πρόσφυγες, προσφέρουν υπηρεσίες και συνεργάζονται με τις αρχές. Στον κατακερματισμένο κόσμο στον οποίο ζούμε, με τις συγκρούσεις και τους εκτοπισμούς να αυξάνονται, στρεφόμαστε στις εβραϊκές μας αξίες για να αντλήσουμε έμπνευση και να συμβάλουμε στη δημιουργία πιο ανθεκτικών, συμπεριληπτικών και ειρηνικών κοινωνιών.֍
* Σχετικά με τον συγγραφέα Ο Δρ Leon Saltiel είναι Διευθυντής Διπλωματίας και Εκπρόσωπος στα Ηνωμένα Έθνη στη Γενεύη και στην UNESCO για το Παγκόσμιο Εβραϊκό Συνέδριο (World Jewish Congress). Είναι ειδικός στο Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα και έχει εκδώσει το βιβλίο «The Holocaust in Thessaloniki: Reactions to the Anti-Jewish Persecution, 1942–1943» (Routledge, 2020), το οποίο τιμήθηκε το 2021 με το Διεθνές Βραβείο Βιβλίου του Yad Vashem για την Έρευνα του Ολοκαυτώματος, καθώς και το «Μη με ξεχάσετε: Τρεις Εβραίες μητέρες γράφουν στους γιους τους από το γκέτο της Θεσσαλονίκης», στα ελληνικά (Αλεξάνδρεια, 2018), στα αγγλικά (Berghahn, 2021) και στα γαλλικά (Denoël, 2023). Κατά την περίοδο 2025–2026, διετέλεσε πρόεδρος της Ακαδημαϊκής Ομάδας Εργασίας της Διεθνούς Συμμαχίας για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος (IHRA).
The Blogs: The Refugee Convention at 75: A Jewish Perspective on Protecting the Stranger | Leon Saltiel | The Times of Israel