Future of Jewish. Δευτέρα 24.8.2026
Lucy*

Μία από τις πιο επιτυχημένες εκστρατείες προπαγάνδας της σύγχρονης εποχής έχει πείσει εκατομμύρια (δισεκατομμύρια;) ανθρώπους ότι οι πραγματικοί κυρίαρχοι της προπαγάνδας είναι «οι Σιωνιστές». Πρόκειται για μια αξιοσημείωτη αντιστροφή.

Το Future of Jewish είναι το απόλυτο ενημερωτικό δελτίο από και για ανθρώπους που ενδιαφέρονται με πάθος για τον Ιουδαϊσμό και το Ισραήλ. Εγγραφείτε για να κατανοήσετε καλύτερα και να αποκτήσετε βαθύτερη γνώση του εβραϊκού κόσμου.

Η αντίληψή μας για την προπαγάνδα είναι ξεπερασμένη κατά τουλάχιστον μισό αιώνα.

Όταν σκεφτόμαστε την προπαγάνδα, οι περισσότεροι εξακολουθούμε να φέρνουμε στον νου μας σοβιετικές αφίσες, ναζιστικές συγκεντρώσεις, κρατική τηλεόραση ή αυταρχικές κυβερνήσεις που σφυροκοπούν απρόθυμους πληθυσμούς με χονδροειδή και προφανή ψέματα. Είναι μια παράξενα καθησυχαστική εικόνα, επειδή μας επιτρέπει να φανταζόμαστε ότι η προπαγάνδα είναι πάντοτε εμφανής, πάντοτε ξένη και πάντοτε πρόβλημα κάποιου άλλου.

Ως αποτέλεσμα, πολλοί άνθρωποι στη Δύση εξακολουθούν να καταναλώνουν πληροφορίες σαν να βρισκόμασταν στο 1995. Φαντάζονται τις ειδήσεις ως κάτι που απλώς συμβαίνει: οι δημοσιογράφοι τις μεταδίδουν, οι εφημερίδες τις τυπώνουν, οι παρουσιαστές της τηλεόρασης τις διαβάζουν και το κοινό μαθαίνει την αλήθεια.

Όμως αυτός ο κόσμος δεν υπάρχει πλέον, επειδή η προπαγάνδα εξελίχθηκε ενώ εμείς ήμασταν απασχολημένοι να συγχαίρουμε τους εαυτούς μας επειδή πιστεύαμε ότι την είχαμε ξεπεράσει.

Η πληροφορία δεν μεταδίδεται πλέον απλώς. Επιλέγεται, ενισχύεται, διανέμεται μέσω αλγορίθμων και βελτιστοποιείται συναισθηματικά από δημοσιογράφους, ακτιβιστές, influencers, κυβερνήσεις, ΜΚΟ και εκατομμύρια απλούς ανθρώπους, καθένας από τους οποίους συμβάλλει, εν γνώσει του ή όχι, στις αφηγήσεις που διαμορφώνουν την αντίληψη του κοινού.

Ο καταλύτης για όλα αυτά ήταν ο Παγκόσμιος Ιστός. Μέσα σε μόλις κάτι περισσότερο από δύο δεκαετίες, μεταμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι παράγουν, καταναλώνουν και διανέμουν πληροφορίες. Με εξελικτικούς όρους, βρισκόμαστε μόλις πέντε λεπτά μέσα σε αυτό το πείραμα και τα προκαταρκτικά ευρήματα είναι... όχι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά.

Η αποτελεσματικότερη προπαγάνδα της ψηφιακής εποχής δεν λέει ψέματα ιδιαίτερα συχνά. Δεν χρειάζεται. Απλώς ασκεί άψογη συντακτική κρίση, αποφασίζοντας ποια γεγονότα θα προβληθούν, ποια θύματα θα γίνουν γνωστά σε κάθε σπίτι, ποιες εικόνες θα κάνουν τον γύρο του κόσμου και ποια στοιχεία του ευρύτερου πλαισίου θα παραλειφθούν. Αντί να μας ζητά να εγκαταλείψουμε τις αξίες μας, η σύγχρονη προπαγάνδα μάς στρατολογεί σε μια αφήγηση που μοιάζει ταυτόχρονα συναισθηματικά ικανοποιητική και ηθικά αυτονόητη.

Πουθενά αυτό δεν είναι πιο εμφανές απ’ ό,τι στον δημόσιο διάλογο γύρω από το Ισραήλ, το οποίο αποτελεί τελικά μία μόνο μελέτη περίπτωσης, αν και ίσως την πιο ξεκάθαρη σύγχρονη απεικόνιση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η ψηφιακή προπαγάνδα στις ανοικτές κοινωνίες. Βεβαίως, ορισμένες φορές τα γεγονότα κατασκευάζονται εξ ολοκλήρου. Εξίσου συχνά όμως —και ίσως με ακόμη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα— παραλείπεται κρίσιμο πλαίσιο, η Χαμάς σχεδόν εξαφανίζεται από την αφήγηση και το Ισραήλ επωμίζεται την ευθύνη για πράξεις που δεν διέπραξε.

Επαναλάβετε αυτή τη διαδικασία αρκετές φορές και οι άνθρωποι αρχίζουν σταδιακά να συγχέουν μια προσεκτικά κατασκευασμένη αφήγηση με την ίδια την πραγματικότητα, παραμένοντας ταυτόχρονα πεπεισμένοι ότι είναι υπερβολικά εκλεπτυσμένοι για να πέσουν θύματα προπαγάνδας.

Κατά ειρωνικό τρόπο, οι κοινωνίες που είναι περισσότερο ευάλωτες σε αυτή τη νέα μορφή προπαγάνδας δεν είναι οι κλειστές δικτατορίες αλλά οι ανοικτές δημοκρατίες, όπου η πληροφορία κυκλοφορεί ελεύθερα και η κοινή γνώμη διαμορφώνει την πολιτική ζωή. Η προπαγάνδα δεν χρειάζεται πλέον να παραβιάζει σύνορα ή να καταλαμβάνει κρατικούς θεσμούς. Αρκεί να πείσει ελεύθερους ανθρώπους να τη διανέμουν οικειοθελώς.

Οι ίδιες οι ελευθερίες που καθιστούν τις φιλελεύθερες δημοκρατίες τόσο επιτυχημένες τις καθιστούν επίσης μοναδικά ευάλωτες. Οι κοινωνίες υψηλής εμπιστοσύνης βασίζονται σε κοινές προσδοκίες αλήθειας, αμοιβαιότητας και καλής πίστης. Αυτές οι παραδοχές λειτουργούν εξαιρετικά καλά όταν είναι ευρέως αποδεκτές. Μετατρέπονται όμως σε στρατηγικές αδυναμίες στα χέρια ανθρώπων και καθεστώτων που δεν αναγνωρίζουν καμία τέτοια υποχρέωση.

Όπως πολλοί millennials, διάβασα στο λύκειο τα βιβλία «1984» και «Η Φάρμα των Ζώων». Είναι από τα λίγα βιβλία που εξακολουθώ να σκέφτομαι δεκαετίες αργότερα, γεγονός που πιθανότατα αποτελεί καλύτερη διαφήμιση για τον συγγραφέα Τζορτζ Όργουελ απ’ όση κατάφερε ποτέ να κάνει ο καθηγητής των Αγγλικών μου.

Ο Όργουελ μας προειδοποίησε για τη λογοκρισία, τη διαφθορά της γλώσσας και τη σταδιακή επανεγγραφή της πραγματικότητας. Τις τελευταίες δεκαετίες, οι φιλελεύθερες δημοκρατίες έχουν βιώσει εκδοχές και των τριών. Η πολιτική γλώσσα έχει γίνει ολοένα και πιο ελαστική, η ιστορία αναθεωρείται συνεχώς και οικείες λέξεις επαναχρησιμοποιούνται συστηματικά ως ιδεολογικά όπλα.

Κατά ειρωνικό τρόπο, ακόμη και η λέξη «προπαγάνδα» έχει πολιτικοποιηθεί τόσο πολύ, ώστε συχνά δεν σημαίνει τίποτε περισσότερο από «ένα επιχείρημα με το οποίο διαφωνώ» — κάτι που, ομολογουμένως, αποτελεί έναν εξαιρετικά αποτελεσματικό τρόπο για να εξασφαλιστεί ότι κανείς δεν θα αναγνωρίζει πλέον την πραγματική προπαγάνδα.

Για χρόνια υπέθετα ότι οι προειδοποιήσεις του Όργουελ αφορούσαν κυρίως άλλες κοινωνίες. Αναζητούσα τον αυταρχισμό με το πρόσωπο των ιδεολογικών μου αντιπάλων, από τη Σοβιετική Ένωση μέχρι τη σημερινή Βόρεια Κορέα. Όμως, παρακολουθώντας την πορεία της «ελεύθερης» Δύσης, δεν είμαι πλέον πεπεισμένη ότι μας ανέθεσαν το σωστό μυθιστόρημα. Πιθανότατα θα έπρεπε να είχαμε διαβάσει τον «Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο».

Ακόμη καλύτερα, το βιβλίο του Νιλ Πόστμαν «Διασκεδάζοντας τους εαυτούς μας μέχρι θανάτου» (Amusing Ourselves to Death), στο οποίο υποστήριξε ότι ο Άλντους Χάξλεϊ, και όχι ο Τζορτζ Όργουελ, είχε προβλέψει με μεγαλύτερη ακρίβεια τους κινδύνους των σύγχρονων μέσων ενημέρωσης. Ο Χάξλεϊ οραματίστηκε έναν πολιτισμό τόσο κορεσμένο από ψυχαγωγία και περισπασμούς, ώστε η λογοκρισία θα γινόταν σχεδόν περιττή. Οι άνθρωποι δεν θα στερούνταν την αλήθεια· απλώς θα ήταν υπερβολικά αποσπασμένοι, κατακλυσμένοι ή εξαντλημένοι για να την αναζητήσουν. Ίσως ο Χάξλεϊ δεν προέβλεπε τόσο το μέλλον όσο έφθανε σε αυτό πριν από την ώρα του.

Το διαδίκτυο μάς έχει δώσει πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες απ’ όσες είχε οποιοσδήποτε πολιτισμός στην ιστορία. Ωστόσο, η αφθονία δημιούργησε τη δική της μορφή σπανιότητας: την προσοχή. Κάθε στιγμή που είμαστε ξύπνιοι, χιλιάδες φωνές ανταγωνίζονται αδιάκοπα για αυτόν τον σπάνιο πόρο: έκτακτες ειδήσεις, viral αγανάκτηση, influencers, podcasts, σκουπίδια παραγόμενα από Τεχνητή Νοημοσύνη, σκάνδαλα διασημοτήτων, θεωρίες συνωμοσίας, διαφημιστές, ακτιβιστές, πολιτικοί, memes και βίντεο με γάτες. Η αλήθεια, οι αποχρώσεις και το ευρύτερο πλαίσιο αναγκάζονται να ανταγωνίζονται με ακριβώς τους ίδιους όρους.

Δυστυχώς, έχουν ένα μοιραίο μειονέκτημα: σπανίως είναι εξίσου διασκεδαστικά.

Η μεγαλύτερη ειρωνεία είναι ότι, παρά την πρωτοφανή πρόσβαση στη γνώση, χάνουμε σταθερά τις νοητικές συνήθειες που απαιτούνται για να την αξιολογήσουμε. Η αναγνωστική ικανότητα, οι εκπαιδευτικές επιδόσεις και η ικανότητα συγκέντρωσης έχουν όλες υποχωρήσει, την ίδια στιγμή που η προπαγάνδα έχει γίνει πιο εξελιγμένη. Εάν οι ίδιες οι συνήθειες που μας επιτρέπουν να αξιολογούμε τα στοιχεία, να ανεχόμαστε την πολυπλοκότητα και να σκεφτόμαστε κριτικά διαβρώνονται σταθερά, δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει ιδιαίτερα το γεγονός ότι η προπαγάνδα έχει γίνει αποτελεσματικότερη από ποτέ.

Πρόκειται για μια βαθιά διαφορετική μορφή χειραγώγησης από εκείνη που φοβόταν ο Τζορτζ Όργουελ. Ο στόχος δεν είναι να εμποδιστούν οι άνθρωποι από το να ανακαλύψουν την πραγματικότητα, αλλά να κατακερματιστεί η προσοχή τους έως ότου η πραγματικότητα γίνει απλώς άλλη μία φωνή μέσα σε μια ατελείωτη ψηφιακή κακοφωνία. Επομένως, η καθοριστική σύγκρουση της εποχής μας δεν είναι απλώς ανάμεσα στην αλήθεια και το ψεύδος, ούτε καν ανάμεσα στην αλήθεια και τη λογοκρισία. Είναι ανάμεσα στην αλήθεια και τον περισπασμό.

Έτσι ολόκληρες κοινωνίες αποπροσανατολίζονται — όχι επειδή οι αντίπαλοί μας διαθέτουν κατ’ ανάγκην καλύτερα επιχειρήματα, αλλά επειδή κατανοούν τις ψυχολογικές μας ευαισθησίες με εξαιρετική ακρίβεια, ενώ εμείς εξακολουθούμε να μην αντιλαμβανόμαστε ότι βρισκόμαστε σε έναν πόλεμο πληροφοριών.

Γνωρίζουν ποιες εικόνες προκαλούν αγανάκτηση και ποιες κατηγορίες μπορούν να τερματίσουν μια συζήτηση προτού καν αυτή αρχίσει πραγματικά. Αναγνωρίζουν την ισχυρή ηθική δύναμη που έχουν αποκτήσει στον δυτικό δημόσιο λόγο λέξεις όπως ρατσισμός, αποικιοκρατία, απαρτχάιντ, γενοκτονία και ισλαμοφοβία, καθώς και πόσο εύκολα μπορούν αυτές οι έννοιες να χρησιμοποιηθούν για να πλαισιώσουν μια σύγκρουση. Πάνω απ’ όλα, κατανοούν ότι η συμπόνια μπορεί να μετατραπεί, μέσω χειραγώγησης, σε ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό στρατηγικό όπλο.

Το αποτέλεσμα είναι μια παράξενα ασύμμετρη αναμέτρηση. Εκείνοι παίζουν μια μακροχρόνια παρτίδα σκάκι απέναντι σε κοινωνίες που, ως επί το πλείστον, εξακολουθούν να πιστεύουν ότι απλώς παρακολουθούν τις βραδινές ειδήσεις.

Οι άνθρωποι δεν σχεδιάστηκαν ποτέ για να κινούνται μέσα σε κάτι που να μοιάζει έστω και ελάχιστα με το πληροφοριακό περιβάλλον στο οποίο βυθιζόμαστε σήμερα κάθε πρωί, προτού καν σηκωθούμε από το κρεβάτι. Δεν είμαστε αποστασιοποιημένες, αδιάκοπα ορθολογικές μηχανές αναζήτησης της αλήθειας. Είμαστε βαθύτατα κοινωνικά, φυλετικά όντα που προσπαθούν να κατασκευάσουν συνεκτικές ιστορίες μέσα από έναν χείμαρρο πληροφοριών, τον οποίο κανένας ανθρώπινος εγκέφαλος δεν εξελίχθηκε για να επεξεργάζεται.

Το αποτέλεσμα είναι ότι καθημερινά εκατομμύρια κατά τα άλλα λογικοί άνθρωποι εκφέρουν με απόλυτη βεβαιότητα κρίσεις για τη στρατιωτική στρατηγική, το διεθνές δίκαιο, τις επιχειρήσεις πληροφοριών και συγκρούσεις για τις οποίες δεν διαθέτουν καμία εξειδικευμένη γνώση. Η ψηφιακή εποχή μάς έδωσε πρωτοφανή πρόσβαση στην πληροφορία. Δυστυχώς, δεν μας χάρισε και εξειδίκευση.

Αντιμέτωπος με αυτή την πολυπλοκότητα, ο ανθρώπινος νους έλκεται ενστικτωδώς από απλές ηθικές αφηγήσεις. Δεν αναζητούμε εξαντλητικές εξηγήσεις, αλλά συνεκτικές ιστορίες που ικανοποιούν ορισμένες από τις βαθύτερες ψυχολογικές μας ανάγκες: την ανάγκη να ανήκουμε κάπου, την ηθική βεβαιότητα, την ταυτότητα και το νόημα.

Η σύγχρονη προπαγάνδα εκμεταλλεύεται αυτά τα ένστικτα με εξαιρετική επιδεξιότητα. Αντί να μας ζητά να εγκαταλείψουμε τις αξίες μας, τις στρατολογεί σε αφηγήσεις που μοιάζουν συναισθηματικά διαισθητικές και ηθικά αυτονόητες. Κάθε νέα πληροφορία φαίνεται τότε απλώς να επιβεβαιώνει συμπεράσματα στα οποία πιστεύουμε ότι καταλήξαμε μόνοι μας.

Περάσαμε δεκαετίες ανησυχώντας για το ποιος δημιουργεί την προπαγάνδα, ενώ εξαρχής θα έπρεπε να είχαμε δώσει πολύ μεγαλύτερη προσοχή στο ποιος τη διανέμει.

Κατά τον τελευταίο μισό αιώνα, καθεστώτα όπως η Σοβιετική Ένωση, το Ιράν και, πιο πρόσφατα, το Κατάρ έχουν επενδύσει τεράστιους πόρους στην ενσωμάτωση προσεκτικά καλλιεργημένων αφηγήσεων μέσα σε πανεπιστήμια, ΜΚΟ, οργανισμούς μέσων ενημέρωσης και ακτιβιστικά κινήματα, αναδιαμορφώνοντας το ηθικό πλαίσιο μέσα από το οποίο πολλά δυτικά ακροατήρια ερμηνεύουν τον κόσμο.

Μία από τις πιο επιτυχημένες εκστρατείες προπαγάνδας της σύγχρονης εποχής έχει πείσει εκατομμύρια (δισεκατομμύρια;) ανθρώπους ότι οι πραγματικοί κυρίαρχοι της προπαγάνδας είναι «οι Σιωνιστές». Ίσως ακόμη πιο ειρωνικό είναι ότι οι άνθρωποι που είναι περισσότερο πεπεισμένοι πως το Ισραήλ διαθέτει μια σχεδόν υπερφυσική μηχανή προπαγάνδας σπανίως σταματούν για να αναρωτηθούν από πού προήλθε εξαρχής αυτή η πεποίθηση.

Πρόκειται για μια αξιοσημείωτη αντιστροφή. Το μοναδικό εβραϊκό κράτος στον κόσμο, με περίπου 10 εκατομμύρια πολίτες, υποτίθεται κατά κάποιον τρόπο ότι καταφέρνει να ξεπερνά σε ελιγμούς τον συνδυασμένο πληροφοριακό μηχανισμό της Σοβιετικής Ένωσης, της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν, του Κατάρ, της Τουρκίας, της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, του Al Jazeera, αμέτρητων κρατικά χρηματοδοτούμενων οργανισμών μέσων ενημέρωσης και δεκαετιών συντονισμένης ιδεολογικής εκστρατείας σε πανεπιστήμια, ΜΚΟ και διεθνείς θεσμούς.

Αν αληθεύει, πρόκειται πράγματι για εντυπωσιακό επίτευγμα.

Το πιθανότερο είναι ότι εκείνοι που είναι περισσότερο πεπεισμένοι για την υποτιθέμενα ασυναγώνιστη μηχανή προπαγάνδας του Ισραήλ αποδεικνύουν οι ίδιοι την επιτυχία μιας από τις αποτελεσματικότερες εκστρατείες προπαγάνδας της σύγχρονης ιστορίας. Πολλές από τις παραδοχές που θεωρούν αυτονόητες δεν ανακαλύφθηκαν ανεξάρτητα, αλλά καλλιεργήθηκαν υπομονετικά μέσα από δεκαετίες σοβιετικού πληροφοριακού πολέμου, διπλωματίας της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης, ιρανικής επαναστατικής προπαγάνδας και πρωτοβουλιών ήπιας ισχύος του Κατάρ, προτού ενσωματωθούν στους δυτικούς θεσμούς και στην κουλτούρα του ακτιβισμού.

Το ευρύτερο δίδαγμα είναι ότι η προπαγάνδα δεν επιτυγχάνει πλέον κυρίως εξαναγκάζοντας τους ανθρώπους να πιστεύουν ψεύδη. Επιτυγχάνει επιλέγοντας και διαμορφώνοντας την πραγματικότητα, διανέμοντας επιλεκτικές εκδοχές της μέσω θεσμών που χαίρουν εμπιστοσύνης, εκμεταλλευόμενη τα ψυχολογικά μας ένστικτα και στρατολογώντας απλούς ανθρώπους στην ίδια τη διαδικασία.

Ο Τζορτζ Όργουελ φοβόταν ότι οι κυβερνήσεις θα έκρυβαν την αλήθεια, ενώ ο Άλντους Χάξλεϊ φοβόταν ότι θα αποσπούμασταν τόσο πολύ ώστε δεν θα την αναζητούσαμε. Ο Νιλ Πόστμαν προχώρησε το επιχείρημα ένα βήμα παραπέρα, προειδοποιώντας ότι τελικά θα διασκεδάζαμε τους εαυτούς μας μέχρι την πνευματική παράδοση. Καθένας τους εντόπισε μια διαφορετική ευπάθεια, αλλά η ψηφιακή εποχή έχει συγχωνεύσει και τις τρεις. Η αλήθεια ανταγωνίζεται πλέον αλγορίθμους, ψυχαγωγία, φυλετική ταυτότητα και σχολαστικά καλλιεργημένες αφηγήσεις μέσα σε ένα πληροφοριακό περιβάλλον στο οποίο κανένας ανθρώπινος νους δεν εξελίχθηκε για να μπορεί να προσανατολίζεται.

Επομένως, το ερώτημα δεν είναι πλέον αν υπάρχει προπαγάνδα. Υπήρχε πάντοτε. Το ερώτημα είναι αν μπορούμε ακόμη να την αναγνωρίσουμε όταν εμφανίζεται μεταμφιεσμένη σε συνηθισμένη πληροφορία. ֍

* Lucy Tabrizi, συγγραφέας που ειδικεύεται στην πολιτική, τη φιλοσοφία, τη θρησκεία, την ηθική και την ιστορία. 

The world thinks Jews control everything. What if it’s the opposite?