Καθημερινή της Κυριακής Κυριακή 1.11.2026
Κωστής Καρπόζηλος

Στις 28 Ιανουαρίου του 2022, η κεντρική παρουσίαση του βιβλίου του Μαρκ Μαζάουερ για την Ελληνική Επανάσταση στην Αθήνα ξεκίνησε με κάτι ασύνηθες: ένα βιντεοσκοπημένο μήνυμα του πρωθυπουργού της χώρας, με εύστοχες επισημάνσεις και την αναγνώριση ότι τα «βιβλία του [Μαζάουερ] είναι βαθύτατα πολιτικά [αλλά όχι] πολιτικά χρωματισμένα». Ας είμαστε ειλικρινείς. Υπάρχει μια ευδιάκριτη απόσταση ανάμεσα στην υποδοχή του έργου του για το 1821 («Η Ελληνική Επανάσταση», Αλεξάνδρεια, 2021) και σε εκείνη για το πρόσφατο «Περί αντισημιτισμού: Μια λέξη στην ιστορία» (Αλεξάνδρεια).

Φυσικά δημοσιεύθηκαν βιβλιοπαρουσιάσεις και συνεντεύξεις του συγγραφέα, αλλά το κεντρικό επιχείρημα δεν έχει γίνει αντικείμενο συζήτησης και αντιπαράθεσης στη δημόσια σφαίρα. Αυτό είναι φαινομενικά παράδοξο. Οχι μόνο γιατί παλαιότερα η οπτική του Μαζάουερ άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε πολλά πράγματα –ας σκεφτούμε εδώ τη συζήτηση περί Θεσσαλονίκης–, αλλά γιατί το θέμα που εξετάζει τέμνεται με μια κύρια σύγκρουση της εποχής μας: τα όρια της κριτικής στο κράτος του Ισραήλ.

Ο Μαζάουερ ξεδιπλώνει την ιστορία και τις μεταπλάσεις μιας έννοιας: αυτής του αντισημιτισμού. Η εξέταση της γενεαλογίας της όμως δεν μένει –και δεν θα μπορούσε να μείνει– στη σφαίρα του αφηρημένου στοχασμού. Ο αντισημιτισμός ως ιδεολογικό ρεύμα και κοινωνική δυναμική συνδέθηκε με ένα καταστροφικό υλικό αποτύπωμα: πολιτικές αποκλεισμού, θηριωδίες, το Ολοκαύτωμα. Το κεντρικό επιχείρημα του Μαζάουερ είναι ότι προκειμένου να κατανοήσουμε τον αντισημιτισμό οφείλουμε πρώτα να σκεφτούμε ότι η «λέξη» δεν έμεινε αναλλοίωτη στην ιστορία.

Αντίθετα, οι πολλαπλές εννοιολογήσεις της μέσα στον χρόνο και στον χώρο είναι αυτές που μας επιτρέπουν να δούμε ότι «σήμαινε διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικές στιγμές». Η οπτική αυτή τον φέρνει στο σήμερα. Στη συγκυρία δηλαδή που ο –νομικός και θεσμικός– ορισμός του αντισημιτισμού έχει μια εξαιρετικά ευρεία και συνάμα περιοριστική διάσταση: ταυτίζει την κριτική σε επιλογές του κράτους του Ισραήλ με μια φυλετική ιδεολογία μίσους. Ο συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη αυτή και εκφράζει τον σκεπτικισμό του για τα ζητήματα που κληροδοτεί στις σύγχρονες κοινωνίες.

Δεν νομίζω ότι κάνω κάποιο spoiler αν παραθέσω το καταληκτικό παράθεμα του βιβλίου όπου ο Χάιμ Κον –αρχιτέκτονας του νομικού συστήματος του Ισραήλ– διατύπωνε μια ανάλογη προβληματική το μακρινό 1988 με τη φράση «για τους Εβραίους στο Ισραήλ υπάρχει μόνο ένας τρόπος να καταπολεμήσουν τον αντισημιτισμό. Να μην τον μιμηθούν».

Στο εξωτερικό η εύλογη κριτική στο βιβλίο του Μαζάουερ έχει κυρίως εστιάσει στο ότι σταδιακά εξελίσσεται σε «πολιτικό δοκίμιο» που δεν ακολουθεί τη μεθοδολογική και υφολογική τεκμηρίωση του ιστοριογραφικού του έργου. Είναι μια θεμιτή κριτική που όμως εκκινεί από μια παράξενη αφετηρία, καθώς οι σελίδες που ο Μαζάουερ διατυπώνει τις «πολιτικές» κρίσεις του είναι εξαιρετικά ψύχραιμες και ερμηνευτικά τεκμηριωμένες.

Νομίζω ότι η ένσταση αυτή έγκειται αλλού. Στο ότι την αφορμή για τη συγγραφή του βιβλίου την έδωσε κάτι που εξελίχθηκε μπροστά στα μάτια του ιστορικού: η κατάληψη του Πανεπιστημίου Columbia. Αυτή η αφετηρία –η οποία δημοσιεύθηκε στη συγχρονία της στην «Καθημερινή» και αποτελεί το επίμετρο του βιβλίου– κινητοποίησε την ιστορική γραφή του Μαζάουερ. Με παρόμοιο τρόπο που μια εμπειρία του Ομέρ Μπάρτοβ στο Ισραήλ –όταν φοιτητές διέκοψαν τη διάλεξή του– τον οδήγησε στη συγγραφή του «Ισραήλ: Τι πήγε λάθος» (εκδ. Μεταίχμιο).

Το παραγωγικό ερώτημα, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι αν ο Μαζάουερ έγραψε ένα «πολιτικό δοκίμιο», αλλά να σκεφτούμε γιατί οδηγήθηκε σε αυτό. Μάλλον γιατί βλέπει το προφανές: ότι κάπου κάτι πήγε λάθος, με αποτέλεσμα σήμερα να είμαστε εγκλωβισμένοι σε μια συζήτηση όπου οι ίδιοι της οι όροι οδηγούν σε αδιέξοδο.

Στη χώρα μας αυτό το αδιέξοδο είναι ορατό. Και ένδειξή του είναι η περιορισμένη αναμέτρηση με το ίδιο το επιχείρημα του βιβλίου. Αυτή απουσιάζει από τις συζητήσεις των χώρων αλληλεγγύης προς την Παλαιστινιακή υπόθεση είτε γιατί μια συναυλία είναι πιο δημοφιλής από μια βιβλιοπαρουσίαση, είτε γιατί έχει αναπτυχθεί μια επιφύλαξη για όσους γράφουν για το ζήτημα από τη «Δύση».

Ανάλογη είναι η εικόνα στα πανεπιστημιακά ιδρύματα, παρότι πρόκειται για ένα βιβλίο που θέτει –μέσα από την εμπειρία του Columbia– καίρια ερωτήματα για τον ρόλο τους σε μια εποχή κρίσεων. Και τέλος, ακόμα πιο ηχηρή, είναι η σιωπή στον χώρο των θεσμικών διανοουμένων του «κέντρου» και των κυβερνητικών κύκλων όπου η απόλυτη συνταύτιση με την πολιτική του Ισραήλ οδηγεί σε μια υγειονομική ζώνη έναντι κάθε φωνής που μπορεί να ερμηνευτεί ως κριτική. Εδώ, τα πράγματα είναι ίσως και πιο ευκρινή.

Η ανάλυσή του για την πολιτικά εργαλειακή χρήση του ορισμού του αντισημιτισμού είναι ακριβώς το πεδίο πάνω στο οποίο συγκροτήθηκε η σύγχρονη επιχειρηματολογία τους: καταγγέλλοντας επί αντισημιτισμώ κάθε αντίρρηση και αποδίδοντας –σε αντιστροφή της ιστορικής λογικής– τον αντισημιτισμό μονοσήμαντα στην Αριστερά. Εφόσον ο ιστορικός δεν μας προσφέρει αυτό που θα θέλαμε να ακούσουμε, απλώς θα περιμένουμε το επόμενο βιβλίο του. Το ακριβώς αντίθετο δηλαδή από αυτό που χρειαζόμαστε: τη συνομιλία με εκείνο το επιχείρημα που μας ζορίζει και μας ξεβολεύει. ֍

Ο κ. Κωστής Καρπόζηλος είναι επίκουρος καθηγητής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.