Ρένα Μόλχο*
Απρίλιος 2005

Το 2005 συμπληρώθηκαν 61 χρόνια από το τέλος της ναζιστικής κατοχής και την Απελευθέρωση της Ελλάδας.  Ως σήμερα η μόνη αντίστοιχη εθνική επέτειος εορτάζεται την 28η Οκτωβρίου με σημείο αναφοράς το ηρωϊκό ΟΧΙ με το οποίο οι Ελληνες αντιμετώπισαν την απειλή του άξονα το 1940. Ωστόσο κατά περίεργο τρόπο η συγκεκριμένη ημερομηνία σημματοδοτεί την αρχή και όχι το τέλος του πολέμου που ήρθε 4 χρόνια αργότερα δηλ.την 12 Οκτωβρίου 1944. Η επιλογή αυτή επομένως δεν συσχετίζεται με τα θύματα του πολέμου ή της αντίστασης. Μεταξύ αυτών των δύο ομάδων των πολιτών που απωλέσθησαν, υπήρχαν βεβαίως και Εβραίοι. Την 28 Φεβρ. 2005, αποφασίστηκε με προεδρικό διάταγμα να καθιερωθεί και στην Ελλάδα η 27η Ιανουαρίου η διεθνής επέτειος μνήμης των θυμάτων του Ολοκαυτώματος ή της εβραϊκής γενοκτονίας που στον τόπο μας σημείωσε ένα από τα υψηλότερα ποσοστά απώλειας σε όλη την Ευρώπη[1].

Εγιναν επετειακές τελετές στις μεγάλες πόλεις και το Πάντειο Πανεπιστήμιο οργάνωσε μια ημερίδα μνήμης. Είναι ωστόσο άξιον απορίας πως για πρώτη φορά ένας δημόσιος φορέας στην Ελλάδα ασχολήθηκε σοβαρά  με αυτό το ευαίσθητο ζήτημα μόνον 60 ολόκληρα χρόνια μετά από τη φρικτώτερη γενοκτονία στην ανθρωπότητα. Τι έγινε ή, μάλλον, τί δεν έγινε τα προηγούμενα 59 χρόνια ; Σε τι οφείλεται η ολιγωρία της ελληνικής πολιτείας (και κοινωνίας) να αναγνωρίσει ότι η άδικη εξόντωση  62.500 χιλιάδων -ή του 87%- των ντόπιων εβραίων την αφορά όσο, τουλάχιστον, και η επέτειος της γενοκτονίας των Αρμενίων της Τουρκίας που προηγήθηκε; Πώς διαφοροποιείται η εβραϊκή γενοκτονία από τις άλλες; Τι γνωρίζει εντέλει ο μέσος πολίτης περί της εβραϊκής υπόθεσης ώστε να μπορεί να συμμετάσχει ενσυναίσθητα στην επέτειο μνήμης τoυ αφανισμού των εβραίων συμπολιτών του; 

Στο σημείο αυτό, νομίζω, είναι σκόπιμο να γίνει μια συνοπτική επανάγνωση ορισμένων γεγονότων της γερμανικής Κατοχής. Όχι πως δεν είναι γνωστά, αλλά ακριβώς επειδή έχει διαπιστωθεί πως παρ’αυτά, πολλά στοιχεία παραποιήθηκαν ή αποσιωπούνται ακόμη τώρα στην Ελλάδα. Προκύπτουν αναγκαστικά παλαιά αλλά κυρίως σύγχρονα ζητήματα ευθύνης. Αν είναι να αποκτήσει η επέτειος μνήμης νόημα, ο τρόπος να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα αυτά είναι να αναγνωριστούν σε σχέση με συγκεκριμένα γεγονότα. 

Tο 1941 υπήρχαν στην Ελλάδα 31 παλαιές εβραϊκές κοινότητες. Επέλεξα τη Θεσσαλονίκη επειδή, από τους 79.950 Εβραίους της χώρας, εκεί ζούσαν οι 50-56.000[2] και πρώτοι αυτοί αντιμετώπισαν τη γερμανική απειλή.

Οι Γερμανοί εισέβαλαν στη Θεσσαλονίκη στις 9 Απριλίου του 1941. Το πρώτο δεκαήμερο,  η Γκεστάπο φυλάκισε τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου και του προσωπικού της Ισραηλιτικής Κοινότητας και έκλεισε τα κοινοτικά γραφεία. Αμέσως οι Γερμανοί κατέσχεσαν τα κοινοτικά αρχεία, επειδή μεταξύ άλλων περιείχαν και στοιχεία για την οικονομική κατάσταση της Κοινότητας και των μελών της[3]. Παρά τις προσπάθειες του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου-ΚΙΣ- από το 1993, και των ελληνικών αρχών από το 1999, μέχρι σήμερα τα αρχεία αυτά, που βρέθηκαν στη Ρωσία, δεν έχουν επιστραφεί στην Ελλάδα[4].

Από τον Απρίλιο του 1941 και επί 15 μήνες ως τον Ιούλιο του 1942, δεν εφαρμόστηκε στη Θεσσαλονίκη η ρατσιστική νομοθεσία. Διάφορα αντισημιτικά φυλλάδια, εφημερίδες και εκπομπές εκπορεύονταν από τη γερμανική προπαγάνδα. Ωστόσο όταν εφαρμόστηκαν μέτρα όπως κατασχέσεις κτιρίων, επίπλων και ραδιοφώνων, βιβλιοθηκών, ιδιωτικών επιχειρήσεων[5],  εμπορείας χάρτου και τυπογραφείων, και η φυλάκιση προκρίτων, αυτά απευθύνονταν πρωτίστως κατά των Εβραίων. Επειδή όμως τα ίδια μέτρα εφαρμόστηκαν, σε μικρότερη κλίμακα, και κατά χριστιανών πολιτών δεν θεωρήθηκαν ειδικά αντιεβραϊκά μέτρα. Φαινομενικά οι Γερμανοί αντιμετώπιζαν αδιάφορα τους Εβραίους επειδή τους είχαν ακόμη ανάγκη όσο οργάνωναν την λεηλασία της περιουσίας της κοινότητας, που το 1945 εκτιμήθηκε σε 18 εκατ. χρυσές λίρες, δηλαδή 1,5 δισεκ, ευρώ[6].

Από την αρχή o εβραϊκός Τύπος είχε παυθεί και ο ελληνικός κυκλοφορούσε από συνεργάτες του κατακτητή. Είχαν δημιουργήσει μια νέα εφημερίδα τη Νέα Ευρώπη που μαζί με τη φιλογερμανική Απογευματινή δημοσίευαν συχνά αντισημιτικούς λίβελους που περιλάμβαναν και ψευδοϊστορικές μελέτες χριστιανών συνεργατών για τον ρόλο των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη[7]. Τον ίδιο καιρό κυκλοφορούσαν επίσης φήμες για μυστικά υπομνήματα Χριστιανών,  που ζητούσαν από τις γερμανικές αρχές να εφαρμόσουν τη ρατσιστική νομοθεσία και ο υπεύθυνος για τη πόλη, λοχαγός Μαξ Μέρτεν, παρέπεμπε συχνά σ’αυτά για να εκβιάσει τους Εβραίους[8]. Δεν αμφισβητείται ότι στον μεσοπόλεμο, που στη Θεσσαλονίκη άρχισε μετά την πυρκαγιά του 1917, η εχθρότητα κατά των Εβραίων κλιμακωνόταν διαρκώς με αποκορύφωμα το πογκρόμ του 1931 που προκάλεσαν τα 3Ε [9] στην συνοικία Κάμπελ.  Οι αντισημίτες άλλωστε νομιμοποιούνταν και από  την αντιεβραϊκή πολιτική που εφάρμοσαν οι βενιζελικές κυβερνήσεις από το 1917, με στόχο να εξελληνίσουν την πόλη[10].   Μπορεί τα μυστικά υπομνήματα στα οποία αναφερόταν ο Μέρτεν να μην έχουν βρεθεί, το κλίμα όμως ήταν σίγουρα εχθρικό αφού ήδη από τον Απρίλιο του 1941, ορισμένοι Θεσσαλονικείς ανάρτησαν με πρωτοβουλία τους απαγορευτικές πινακίδες σε όλα τα εστιατόρια και τα καφενεία ότι οι Εβραίοι ήταν ανεπιθύμητοι [11].

Η αντισημιτική πολιτική των Γερμανών το 1942
Το πρώτο αντισημιτικό μέτρο εφαρμόστηκε τον Ιούλιο του 1942, με διαταγή του γερμανού στρατιωτικού διοικητή Βορείου Ελλάδος φον Κρέντσκι που δημοσιεύθηκε στην Απογευματινή[12]. Καλούσε όλους του Εβραίους μεταξύ 18-45 ετών να παρουσιαστούν στην Πλ.Ελευθερίας, το Σάββατο 11 Ιουλίου στις 8:00 π.μ., και απειλούσε με αυστηρές ποινές σε περίπτωση ανυπακοής. Οι κληθέντες θα στρατολογούνταν σε καταναγκαστικά έργα του γερμανικού στρατού.

Εκείνο το Σάββατο το πρωί 7-9.000 Εβραίοι-  σχεδόν όλοι όσοι  είχαν υπηρετήσει  στο αλβανικό μέτωπο- παρουσιάστηκαν στην Πλ.Ελευθερίας στο κέντρο όπου, υπό την επιτήρηση της Γκεστάπο, δεκάδες δημοτικοί υπάλληλοι είχαν στήσει υπηρεσίες για να καταγράψουν τους συγκεντρωθέντες.  Επρόκειτο για μια δήθεν γραφειοκρατική διαδικασία που νομιμοποιούσε την κατάχρηση. Στη συγκέντρωση αυτή παρατηρήθηκαν πολλές περιπτώσεις κακοποίησης Εβραίων από γερμανούς αξιωματικούς και στρατιώτες : ξυλοδαρμοί, μπουλντόγκ επιτίθενταν στους Εβραίους που θέλησαν να σκεπάσουν το κεφάλι τους κάτω από τον καυτό ήλιο κλπ.. Υπήρξαν τόσα τα θύματα που ο Ερυθρός Σταυρός κλήθηκε επανειλημμένα. Οι Χριστιανοί Θεσσαλονικείς  που παρακολουθούσαν ή συμμετείχαν ως γραφείς, μετατρέπονταν αναγκαστικά σε παθητικούς ή εθελοντές συνεργάτες. Αν  είχαν διαμαρτυρηθεί, όπως έπραξαν οι οικοδεσπότες του Μ.Μέρτεν, είναι βέβαιο ότι οι Εβραίοι θα είχαν καλύτερη μεταχείρηση. Άλλωστε, τις επόμενες μέρες που η καταγραφή συνεχίστηκε, οι Γερμανοί ήταν προσεκτικοί να μην προκαλέσουν τις αντιδράσεις των χριστιανών πολιτών.

Οι Εβραίοι στα καταναγκαστικά έργα.
Τον Ιούλιο του 1942, μόλις καταγράφηκαν, οι Εβραίοι εξετάστηκαν από χριστιανούς ιατρούς. Φαίνεται πως ορισμένοι δε στάθηκαν στο ύψος της επιστήμης τους καθώς σε διάστημα δύο μηνών το 12%  αυτών που κρίθηκαν υγιείς, αποδεκατίστηκαν από διάφορες ασθένειες[13]. Κατόπιν 2-3.000 άττομα αποστάλησαν σε διάφορες  τοποθεσίες στην Ελλάδα. Η διεύθυνση κατασκευών I.Müller και Bauleitung κατασκεύασαν στρατιωτικούς δρόμους για τους Γερμανούς με την εκμετάλλευση αυτών των Θεσσαλονικέων Εβραίων ως δωρεάν εργατών. Οι εργάτες μεταφέρονταν σε προορισμούς κοντά στη Θεσσαλονίκη κάτω από την επίβλεψη  της γερμανικής και της ελληνικής αστυνομίας. Τα καταναγκαστικά έργα διευθύνονταν από έφεδρους αξιωματικούς του ελληνικού στρατού, κάτω από την επίβλεψη ελλήνων μηχανικών και ενός μόνον υπευθύνου της στρατιωτικής γερμανικής τεχνικής υπηρεσίας οδοποιϊας ( Strassenbahn).

Από την αρχή οι συνθήκες διαβίωσης ήταν τόσο κακές που η ανάγκη ιατρικής περίθαλψης ήταν άμεση. Στους εργάτες δεν δίδονταν ούτε αρκετή ούτε ικανοποιητική τροφή και ζούσαν σε άθλια καταλύματα όπως στάβλους. Εργάζονταν πάνω από 10 ώρες την ημέρα, κυρίως σε ορυχεία και σε ελώδεις περιοχές, και η σωματική κακοποίηση των εργατών αποτελούσε μέρος της καθημερινής ρουτίνας. Η καλοκαιρινή ζέστη και η έλλειψη στοιχειωδών  μέσων υγιεινής και φαρμάκων, συνέβαλαν  στη διάδοση των επιδημιών,   ασθενειών και θανάτων[14].

Για την περίθαλψη των εβραίων εργατών, η παραγωγικότητα των οποίων κατέστη προβληματική, η Γκεστάπο στρατολόγησε εβραίους γιατρούς δια της βίας. Γύρω στις 20 Αυγ. 1942 ο Ι.Μύλλερ πρότεινε στον quisling, δωσίλογο πρόεδρο Σ.Σαλτιέλ να αναλάβει η Κοινότητα την στρατολόγηση των εβραίων εργατών. Η πρότασή του έγινε αμέσως δεκτή και ο νομικός σύμβουλος της κοινότητας Γιομ.Γιακοέλ ετοίμασε ένα προσύμφωνο περί ίδρυσης ειδικής επιτροπής στρατολόγησης και απαλλαγών[15]. Ο Μέρτεν υπέγραψε τη συμφωνία που  τέθηκε άμεσα σε εφαρμογή. Ήταν επομένως ο κύριος υπεύθυνος για την στρατολόγηση και για την άθλια κατάσταση των εβραίων εργατών.

Η πρώτη δουλειά της επιτροπής ήταν η κωδικοποίηση λόγων απαλλαγής όπως [π.χ. μοναδικός εργαζόμενος στην οικογένεια, σπουδές ή σχολείο κλπ].   Τα μέλη της ενέκριναν ένα χρηματικό ποσό εξαγοράς με κατώτατο όριο το 1 εκ.δρχ. Εκτιμάται ότι τις πρώτες 20 μέρες υπό τη επιτήρηση των γερμανών υπευθύνων το γραφείο συντονισμού  στρατολόγησε 3.000 νέους εργάτες. Παράλληλα ορίστηκαν τιμές εξαγοράς για 1.500 άτομα, και επιπλέον 6.000 σπουδαστές. Ο Μέρτεν επικύρωνε αμέσως τις αποφάσεις της επιτροπής[16].

Τα ποσά που συλλέχτηκαν από την εξαγορά 7500 ατόμων ανήρθαν σε 750 εκ. δραχμές τουλάχιστον, και κατατέθηκαν σε έναν ειδικό λογαριασμό τραπέζης της Ισραηλιτικής Κοινότητας.  ΄Οταν όμως ο δωσίλογος πρόεδρος Σαλτιέλ αντιλήφτηκε ότι μόνον η επιτροπή στρατολόγησης μπορούσε να προβαίνει σε αναλήψεις, κατηγόρησε τα μέλη της  στον Μέρτεν, και αυτός  με τη σειρά του απείλησε να τους εκτοπίσει όλους σε στρατόπεδο. Η αντίδραση αυτή  αποδεικνύει τις χρηματικές ατασθαλίες τις οποίες έκαναν ο Μέρτεν μαζί με τον Σαλτιέλ.  Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι τα χρήματα των εξαγορών δεν έχουν εντοπισθεί ως σήμερα. Και ενώ η κοινότητα τα διεκδικεί από τη Γερμανία, η χώρα αυτή  μέχρι πρόσφατα ισχυριζόταν ότι παρέμειναν σε λογαριασμό σε τράπεζα της Ελλάδος[17].

Στο μεταξύ η παραστρατιωτική οργάνωση Τόντ, η τεχνική μονάδα των Γερμανών, είχε αποστείλει   εβραίους εργάτες  σε διάφορες τοποθεσίες στην Χαλκιδική. Η αγριότητα με την οποία τους συμπεριφέρθηκαν  προκάλεσε πολλές αποδράσεις, συλλήψεις  και άμεσες εκτελέσεις. Ενόψει των μεγάλων απωλειών η επιτροπή έστειλε τον Γιακοέλ που μαζί με τον Μύλλερ και τον στρατηγό Λαβράνο επιθεώρησαν τις εγκαταστάσεις στο Γιδά, τη Μεθώνη και τον Άγιο Δημήτριο κ.ά.  Ο Γιακοέλ ταράχτηκε τόσο πολύ από αυτά που είδε που συνέθεσε μία αναφορά με τις παρατηρήσεις του. Στην έκθεση του σχολιάζει τη συμπόνια των αγροτών, αλλά και τη σκληρότητα και τη βία των ελλήνων αξιωματικών προς τους εξαθλιωμένους, από όλες τις απόψεις, κρατούμενους.[18] Η συμμετοχή και ο ρόλος των ελλήνων εφέδρων και μηχανικών στα καταναγκαστικά έργα είναι ένα  πρόβλημα που δεν έχει διερευνηθεί.

Αφού ο εργολάβος Ι.Μύλλερ,  διαπίστωσε προσωπικά την κακή κατάσταση των εργατών, πρότεινε στον Γιακοέλ να αντικατασταθούν όλοι οι Εβραίοι  με χριστιανούς εργάτες ειδικούς στην οδοποιία. Εκτίμησε ότι το ποσό των 2 δισεκατομμυρίων που θα συλλέγονταν από τις εξαγορές των εβραίων εργατών, θα αρκούσε για να καλύψει την αμοιβή των χριστιανών εργατών.

Στη συνέχεια ο Μέρτεν ανακοίνωσε στη συντονιστική επιτροπή την ιδέα να αντικατασταθούν όλοι οι εβραίοι εργάτες με χριστιανούς, επαναπροσδιόρισε όμως το ποσό απαλλαγής σε 3.5 δισεκατομμύρια δραχμές. Ο αρχιραβίνος Κόρετς, που στο μεταξύ είχε αποφυλακιστεί,  και τα μέλη της Συντονιστικής Επιτροπής απάντησαν ότι δεν δύναντο να συλλέξουν ένα τόσο μεγάλο ποσό σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα. Το περιστατικό αυτό δείχνει ότι ο Μέρτεν, που αύξησε αυθαίρετα το ποσό των λύτρων σχεδόν στο διπλάσιο,  θα είχε επανειλημμένα εκμεταλλευτεί  παρόμοιες περιστάσεις.

Όταν τα μέλη της επιτροπής ζήτησαν από τον Μύλλερ να μεσολαβήσει και να μειωθεί το ποσό, ο Μέρτεν τότε ισχυρίστηκε ότι αυτό ήταν αδύνατον. Δήλωσε ότι θα δεχόταν μεν 2 δισεκατομμύρια, αλλά για το υπόλοιπο 1.5 δισεκατομμύριο θα κατέστρεφε  το εβραϊκό νεκροταφείο, προκειμένου να χρησιμοποιήσει τις ταφόπλακες ως οικοδομικό υλικό για τις ανάγκες του γερμανικού στρατού.

Ο Δήμος επεδίωκε μεταφορά του εβραϊκού νεκροταφείου από το 1925, και το ζήτημα είχε απασχολήσει κατ’επανάληψη  την Κοινότητα. Ωστόσο τόσο η Κοινότητα όσο και η Δημαρχία, το ανέβαλαν συνεχώς γιατί ήταν ένα δύσκολο νομικό και θρησκευτικό ζήτημα.  Ο Μέρτεν υπενθύμιζε συνέχεια στους Εβραίους ότι είχαν πολλούς εχθρούς στην πόλη που επιζητούσαν την καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου. Εφόσον δεν είχε υπάρξει προηγούμενο καταστροφής νεκροταφείων από  Γερμανούς, η αλήθεια είναι ότι ο γερμανός λοχαγός δεν θα μπορούσε να γνωρίζει το ζήτημα παρά μόνον μέσω του γεν.διοικητή Μακεδονίας Β.Σιμωνίδη(1941) και του Δήμου.

Ενώπιον του εκβιασμού που ασκούσε ο Μέρτεν, τα μέλη της συντονιστικής επιτροπής απάντησαν γραπτώς ότι τα 2 δις. θα συλλέγονταν στην καθορισμένη προθεσμία, και αν οι στρατιωτικές ανάγκες επέβαλαν την καταστροφή του νεκροταφείου, ο γερμανός υπεύθυνος  ήταν υπεύθυνος να αποφασίσει.

Κατά τη δίκη του στην Αθήνα το 1959 ο Μέρτεν κατηγορήθηκε για 15 ποινικά αδικήματα που τον χαρακτήριζαν ως εκβιαστή και δολοφόνο. Παρόλον ότι βρέθηκε ένοχος για τις περισσότερες κατηγορίες και καταδικάστηκε σε 25 χρόνια κάθειρξη, δεν εξέτισε παρά ελάχιστο μέρος της ποινής του στην Ελλάδα.. Οι ελληνικές αρχές τον εξέδωσαν στη Γερμανία θεσπίζοντας απαράδεκτο νόμο  με άλλοθι  τη διευκόλυνση οικονομικών συναλλαγών μεταξύ των δύο  κρατών[19]. Τον ίδιο νόμο, που έγινε ειδικά για την περίπτωση του Μέρτεν και θα μπορούσε εύκολα να καταργηθεί, επικαλέστηκε η ελληνική κυβέρνηση το 1985, αποφεύγοντας να ζητήσει την έκδοση του διαβόητου σαδιστή και εγκληματία Αλοϊς Μπρούνερ, που είχε εντοπιστεί στη Συρία. Δεν είναι μυστικό ότι υπήρξε ο κύριος εκτελεστής του σχεδίου που οδήγησε στην εξόντωση του 96% των Θεσσαλονικέων Εβραίων[20]. Το γεγονός αυτό αποκαλύπτει ότι το 1985, αλλά και επί των κυβερνήσεων του Πασόκ, παλιοί συνεργάτες του εχθρού κατείχαν ακόμη σημαντική  εξουσία στην Ελλάδα και ελέγχαν, ή επηρέαζαν, την πολιτική της.

Η καταστροφή του νεκροταφείου.
Ο Μέρτεν, μετά από υπόδειξη του Διοικητή Μακεδονίας Βασ.Σιμωνίδη, ζήτησε από την Κοινότητα να συνεργαστεί με τον Δημαρχία για τη μεταφορά του  εβραϊκού νεκροταφείου επειδή, όπως και το χριστιανικό της Ευαγγελίστριας, βρισκόταν και σε κεντρικό σημείο  της πόλης[21]. Η δεκαήμερη όμως προθεσμία που δόθηκε για τη μεταφορά των οστών δεν επαρκούσε ώστε να μπορέσει η Κοινότητα να εκτελέσει αυτή την τεράστια επιχείρηση, καθώς το παληό νεκροταφείο κάλυπτε μια περιοχή 550,000 τ.μ. και είχε περίπου 500.000 τάφους.

Στις 6 Δεκεμβρίου, 1942, ομάδα  εργατών της τεχνικής υπηρεσίας του Δήμου ανέλαβε τη μαζική καταστροφή του νεκροταφείου, την οποία εκτέλεσε με εντυπωσιακό ζήλο. Άλλωστε, η εντολή των γερμανικών αρχών για τη διατήρηση ορισμένων τάφων μοναδικής αρχαιολογικής και ιστορικής αξίας αγνοήθηκε, χωρίς κανένα κόστος. Ο Δήμος χρησιμοποίησε ταφόπλακες για να επισκευαστούν  τα ρείθρα των πεζοδρομίων της πόλης, η εκκλησία  του Αγίου Δημητρίου   και  κτίστηκε πισίνα για την ψυχαγωγία των γερμανών αξιωματικών[22]. Οι υπόλοιπες ταφόπλακες πουλήθηκαν ως οικοδομικό υλικό έξω από τη Θεσσαλονίκη. Ακόμη σήμερα μπορεί κανείς να δει εβραϊκούς τάφους να «κοσμούν» παιδικές χαρές, μπαρ και εστιατόρια σε πολυτελείς τουριστικές εγκαταστάσεις στην Κασσάνδρα Χαλκιδικής.

Όπως προκύπτει από τα παραπάνω  η καταστροφή του νεκροταφείου υπήρξε μία πολιτική και όχι στρατιωτική πράξη, και ο Μέρτεν γνώριζε καλά ότι αυτό θα του εξασφάλιζε τις ελληνικές αρχές με το μέρος του. Η καταστροφή του νεκροταφείου, όπου κτίστηκε κατόπιν το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, ολοκλήρωσε την ελληνοποίηση της Θεσσαλονίκης[23]. Τώρα όμως που η φυσιογνωμία της πόλης έχει αλλάξει, η παντελής απουσία κάθε μνείας περί της ύπαρξης του και της καταστροφής του στο χώρο του πανεπιστημίου συντελεί στη μνημοκτονία της εβραϊκής παρουσίας, που επιδιώκεται και με άλλους τρόπους. Το συγκεκριμένο γεγονός αντανακλά  ένα πολύ σοβαρό συνειδησιακό πρόβλημα  που αν δεν αντιμετωπισθεί  η ένταξη της γενοκτονίας στη συλλογική εθνική μνήμη είναι καταδικασμένη και επομένως η επέτειος κενή νοήματος.

Στο ίδιο διάστημα, που αντιπροσωπεία της Κοινότητας συνέλεγε το ποσό των λύτρων στην Αθήνα, έμπειροι εβραίοι ηγέτες συνέταξαν  ιστορικό, δημογραφικό και οικονομικό υπόμνημα περί της Κοινότητας και των μελών της κατ’εντολή αξιωματούχου της Γκεστάπο[24]. 
 
Από τον Φεβρουάριο του 1943, ο αρχιραβίνος Δρ.Τσβή Κόρετς, και τώρα πλέον  πρόεδρος της Κοινότητας, όφειλε να παρουσιάζεται δύο φορές την εβδομάδα στα SS. Οι πρόσφατα αφιχθέντες εκτελεστές του Άϊχμαν : D. Wisliceny και A.Brunner εγκατέστησαν το αρχηγείο τους σε ένα εβραϊκό σπίτι δίπλα στα κεντρικά γραφεία της Κοινότητας. Στις 8 Φεβρουαρίου 1943 ανακοίνωσαν στο Κοινοτικό Συμβούλιο σειρά κατασταλτικών εντολών που έπρεπε να εφαρμοστούν ως την 25η Φεβρουαρίου[25]. Παρά τις αντίθετες διαβεβαιώσεις του Μέρτεν, οι Γερμανοί εφάρμοζαν τώρα ρατσιστικά μέτρα και οι Εβραίοι ήταν απελπισμένοι και αβοήθητοι. Το Κοινοτικό Συμβούλιο εργαζόταν μέρα-νύχτα για την επανεγκατάσταση 7.500 οικογενειών, που ενώ πρώτα ζούσαν διασκορπισμένες σε όλη την πόλη, έπρεπε τώρα να περιοριστούν σε δύο μόνον συνοικίες με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση Εβραίων[26].
 
Παρά τις δυσκολίες εφαρμογής αυτών των μέτρων σε 15 μόνο μέρες, οι κοινοτικοί ηγέτες αποφάσισαν να επιδιώξουν την αναθεώρηση των διαταγών. Ο Κόρετς όμως, είχε άλλη νοοτροπία από τους ντόπιους εβραίους, και αρνήθηκε να συνεργαστεί. Η στάση του και οι διάφορες διαταγές των SS με τις οποίες βομβαρδίζονταν η Κοινότητα, δεν επέτρεψαν στους ιθύνοντες να  βρουν λύσεις που θα εξασφάλιζαν τη σωτηρία τους. Οι Εβραίοι όφειλαν να καταγράψουν σε ειδικές έντυπες δηλώσεις  τα υπάρχοντά τους και παραδώσουν τον οικιακό τους εξοπλισμό στις αρχές Κατοχής[27].  Μολονότι οι δηλώσεις αυτές έχουν βρεθεί, οι επιζώντες δεν έχουν λάβει παρά ελάχιστη αποζημίωση για αυτή την επίσημη κλοπή[28].
 
Ένωση Αναπήρων Πολέμου και 150 Θεσσαλονικείς δικαστικοί διαμαρτυρήθηκαν κατά των εκτοπισμών και υπέβαλαν αίτημα ζητώντας να μεταφερθούν οι κρατούμενοι σε άλλα μέρη της ελληνικής επικράτειας. Οι διανοούμενοι στην Αθήνα μαζί με τον Δαμασκηνό, προσπάθησαν και αυτοί να επέμβουν υπέρ των Εβραίων[30].
 
Αλλά και ο αρχιραβίνος Κόρετς σε πλήρη απόγνωση, προσπάθησε χωρίς επιτυχία μέσω του πρωθυπουργού Ιωάννη Ράλη, να επηρεάσει τους Γερμανούς να αυξήσουν τον αριθμό των Εβραίων στα καταναγκαστικά έργα. Οι ενέργειες αυτές κατέληξαν στην τρίτη κατά σειρά φυλάκιση του αρχιραβίνου[31].
 
Με εξαίρεση ορισμένα άτομα που κατόρθωσαν να ενωθούν με τις δυνάμεις της Αντίστασης ή να βρουν κρυσφύγετο σε πόλεις της Ιταλικής Ζώνης, και άλλοι που διέφυγαν στην Παλαιστίνη,  οι μόνοι που κατάφεραν να γλυτώσουν από την εφαρμογή της «Τελικής Λύσης» ήταν καμιά εκατοστή Ισπανοί και Ιταλοί Εβραίοι που είχαν δικαίωμα να «επαναπατριστούν». Και αυτοί όμως χρειάστηκε να παραδώσουν τα  χρήματά τους και τα τιμαλφή τους στους Γερμανούς πριν εκτοπιστούν προσωρινά στο Bergen-Belsen[32]. Οι απελάσεις συνεχίστηκαν ως τις 18 Αυγούστου 1943[33].  Με 19 συρμούς, σε πέντε μήνες, 43,850 άτομα εγκατέλειψαν την πόλη. Από αυτά 37,387 δολοφονήθηκαν στους θαλάμους αερίων αμέσως μόλις έφθασαν στο Birkenau. Οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους πέθαναν ή εκτελέστηκαν στο Άουσβιτς[34].  Στα τέλη Αυγούστου του 1943 η Θεσσαλονίκη, η Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων, με περισσότερο από 2000 χρόνια έντονης εβραϊκής παρουσίας, είχε αδειάσει από Εβραίους.

Η τύχη των εβραϊκών περιουσιών.
Από τη στιγμή που οι Εβραίοι περιορίστηκαν στα γκέτο, οι Γερμανοί άρχισαν να κατάσχουν τις περιουσίες τους. Ήταν πια ελεύθεροι να εκμεταλλευτούν τα υπάρχοντα των θυμάτων τους και να ανταμείψουν τους συνεργάτες τους. Για τον ίδιο σκοπό, από τις 7 Μαρτίου του 1943, ο Μέρτεν σε συνεργασία με τον Γενικό Διοικητή Μακεδονίας Βασίλη Σιμωνίδη, ίδρυσαν την Υπηρεσία Διαχειρήσεως Ισραηλιτικών Περιουσιών-ΥΔΙΠ[35]- καθώς μετά από επίσημη συμφωνία με τις ελληνικές αρχές  quisling οι περιουσίες αυτές έπρεπε να παραδοθούν σε έλληνες «μεσεγγυούχους», αποκλειστικά από τη Θεσσαλονίκη. Η διεύθυνση της ΥΔΙΠ ανατέθηκε στον διευθυντή της Τράπεζας Παρακαταθηκών και Δανείων Ηλία Δούρο. Στο μεταξύ όμως ορθόδοξοι πολίτες και γερμανοί στρατιώτες είχαν προβεί σε τέτοια έκτασης λεηλασία, που όταν ανέλαβε ο Δούρος παραπονέθηκε ότι δεν κατόρθωσε να καταγράψει περισσότερο από το 1/3 [600 περίπου] εκ των 1,898 εβραϊκών περιουσιών[36]. Οι αιτήσεις των υποψηφίων «μεσεγγυούχων» επρόκειτο να αξιολογηθούν από ειδική επιτροπή του Εμπορικού Επιμελητηρίου. Ο Μέρτεν όμως που παραβρίσκονταν πάντα στις συνεδριάσεις της  επιτροπής παρέκαμπτε τη δικαιοδοσία της και προωθούσε τις αιτήσεις των συνεργατών του[37].

Το 1948 ο Λευτ.Σταυριανός ανέφερε ότι  12.000 άτομα [που μάλλον οι περισσότεροι ήταν συνεργάτες και δωσίλογοι] εκμεταλλεύτηκαν την κατάσταση[38]. Αντίθετα από τους εβραίους δωσίλογους, ουδείς εξ αυτών τιμωρήθηκε, και από τις 600 αγωγές για επιστροφή ακινήτων που διεκδικήθηκαν από μια χούφτα εβραίους επιζώντες, μόνο 30 ακίνητα επιστράφησαν[39].

Ίσως τα παραπάνω εξηγούν την απώθηση της εβραϊκής γενοκτονίας από τη συλλογική εθνική μνήμη. Οταν όμως τα προβλήματα αυτά δεν αντιμετωπίζονται,  οι συνέπειες είναι επιβαρυντικές για τη χώρα και τους πολίτες : Η απουσία πολιτικού εκπροσώπου από την Ελλάδα όταν εγκαινιάστηκε το μνημείο στο Άουσβιτς δικαιώνει αυτούς που βεβηλώνουν τα εβραϊκά νεκροταφεία. Αντιδραστικές δηλώσεις από σημαντικές προσωπικότητες, που αν στο εσωτερικό περνούν απαρατήρητες, προκαλούν τη διεθνή κατακραυγή και η Ελλάδα βρίσκεται απολογούμενη. Έλληνες πολιτικοί που προωθούν αδιακρίτως βιβλία προβληματικά γεμάτα αποσιωπήσεις, φανερώνουν την εγκληματική αδιαφορία τους[40].

Τότε το «Ολοκαύτωμα» γίνεται είδος προς εκμετάλλευση που καταχρώνται άτομα σαν τον Καρατζαφέρη για να το παραποιήσουν ανεμπόδιστα[41]. Με την υποστήριξη πολιτικών, τυχάρπαστοι αυτοδιορίζονται ειδικοί και οικειοποιούνται ανεξέλεγκτα τη διδασκαλία και τη διοργάνωση σεμιναρίων περί γενοκτονίας[42], αποφεύγωντας επιμελώς την πρόσκληση των ελλήνων ειδικών[43]. Όταν τα αρχεία για αντίστοιχα ζητήματα είναι προσβάσιμα σε όλους τους ερευνητές στην Ευρώπη, στη χώρα μας για τους περισσότερους τα ίδια αρχεία παραμένουν ερμητικά κλειστά[44]. Η κριτική που δέχεται η Ελλάδα και τα νέα προβλήματα που δημιουργούνται, δεν αντιμετωπίζονται με την επιλεκτική δημοσίευση εγγράφων φιλοεβραϊκού περιεχόμενου[45]. Οι πολλαπλές αποσιωπήσεις  γεγονότων και μαρτυριών περί ελληνικού δωσιλογισμού, όσο επώδυνη και να είναι για όλους μας η σαφής καταγραφή τους, ωστόσο είναι απαραίτητη για να περιχαρακωθούν οι ευθύνες σε εκείνους τους ΄Ελληνες που βοήθησαν στην εξόντωση των Εβραίων.

Φαινόμενα συνεργασίας βέβαια παρατηρήθηκαν σε όλες τις χώρες της Ευρώπης στην περίοδο της Κατοχής[46]. Προτού όμως αυτές καταλήξουν στην από κοινού θέσπιση της επετείου στη Στοκχόλμη το 2000,   προέβησαν σε  εκδηλώσεις αυτοκριτικής και συγνώμης και πήραν σοβαρές πρωτοβουλίες επιμόρφωσης και πληροφόρησης του κόσμου  έτσι ώστε η επέτειος της γενοκτονίας να μην περιορίζεται στο πολιτικά ορθόν πράττειν[47].

* Η Ρένα Μόλχο δίδαξε στο Πάντειο Πανεπιστήμιο επί 8 χρόνια.





 

 

 


 

 



[1] ΦΕΚ 51, 28 Φεβρ. 2005.

[2] Ο  αριθμός των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη κατά την περίοδο της Κατοχής άλλαξε πολλές φορές και για τον λόγο αυτό δεν μπορεί να υπολογιστεί με ακρίβεια. Στην αρχή του 1941 ο αριθμός των Εβραίων αυξήθηκε επειδή πολλοί εβραίοι πρόσφυγες από τη βουλγαρική ζώνη κατοχής στην ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη, αναζήτησαν άσυλο  στην εβραϊκή μητρόπολη. Ως τα μέσα της Κατοχής, όμως, και ειδικότερα μετά τις 11 Ιουλίου του 1942, που οι Γερμανοί εφάρμοσαν τη ρατσιστική νομοθεσία, ο αριθμός των Εβραίων μειώθηκε σημαντικά καθώς αρκετοί από αυτούς διέφυγαν στην ιταλική ζώνη Κατοχής, και ειδικότερα στην Αθήνα όπου ο αριθμός των Εβραίων δεκαπλασιάστηκε και αυξήθηκε σε 10.000.

[3]Central Archives for the History of the Jewish People, (στο εξής CAHJP), Φάκελος 2729, χειρόγραφη αχρονολόγητη επιστολή στα γερμανικά από κάποιον Θεοχαρίδη προς τον  Dr. Joh.Pohl στην Φρανκφούρτη όπου επισημαίνεται ότι τα ελληνικά αρχεία δεν περιείχαν ξεχωριστές πληροφορίες για τους Εβραίους.

[4] Από το 1993 που αποκαλύφθηκε ότι τα παραπάνω πολύτιμα αρχεία βρίσκονται στη Μόσχα, το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο της Ελλάδας ζήτησε από τις ελληνικές και τις ρωσικές αρχές να μεσολαβήσουν για τη επιστροφή τους. Οι ενέργειες του Ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών προς  τις ρωσικές αρχές ξεκίνησαν μόνο το 1999 και συνεχίζονται ακόμη χωρίς αποτέλεσμα. Ίσως επειδή στην ελληνική πλευρά ενεπλάκησαν άτομα που δεν σκέφτηκαν ότι τα εν λόγω αρχεία εκλάπησαν καταρχήν και μεταφέρθηκαν εκτός Ελλάδας από τους Γερμανούς, και επομένως ότι η απαίτηση μας θα έπρεπε υποβληθεί στις γερμανικές αρχές για να διεκπεραιώσουν αυτές την επιστροφή τους από τους Ρώσους, που τους τα κατείσχαν εν καιρώ πολέμου. Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης (ΙΚΘ), Επιστολή 9 Φεβρ. 1993, προς τις Πρεσβείες της Ελλάδας στη Μόσχα και της Ρωσίας στη Αθήνα, ζητώντας την επιστροφή των αρχείων (επειδή ανακαλύφθηκαν τότε στη επιτροπή αρχειακών υποθέσεων της KGB στη Μόσχα: (Committee on Archival Affairs of the Government’s Russian Federation). Παναγ.Κουπαράνης, «Ελληνικά αρχεία στη Μόσχα», Το Βήμα, ένθετο Νέες Εποχές, 11 Δεκ. 1994, σσ.1-2.  ΙΚΘ, επιστολή της 17 Ιανουαρίου 1995 προς το υπουργό Μακεδονίας και Θράκης με αίτημα ννα μεσολαβήσει στις ρωσικές αρχές για την επιστροφή τω αρχείων. Τα Νέα μας, εημερωτικό δελτίο ΚΙΣ, Αθήνα, Μάρτιος 2005, σ.3-4. [Πρόσφατα η ρωσική πλευρά ισχυρίστηκε ότι η ελληνική πλευρά, μολονότι δέχτηκε να επωμιστεί το κόστος επιστροφής  των αρχείων, δεν συμφώνησε να επιστρέψει και αυτή ρωσικά αρχεία που ενδέχεται να βρεθούν στην Ελλάδα].

[5] Οι Εβραίοι εκδιώκονταν αυθαιρέτως από τα καταστήματά τους, όπως για παράδειγμα συνέβη και με τους βιβλιοπώλες Μόλχο, που από νωρίς εξαναγκάστηκαν να μεταβιβάσουν την επιχείρηση σε χριστιανό συνεργάτη των Γερμανών. Στις 19 Δεκεμβρίου 1941 ο ελεγκτής έφορος  του Δημοσίου Ταμείου, που διατάχθηκε από την γερμανική Wermacht, μετά από απογραφή εκτίμησε την αξία των εμπορευμάτων του βιβλιοπωλείου Μ.Μόλχο σε 6.6 εκ. δραχμές. Ένα χρόνο αργότερα  ο ιδιοκτήτης του Μ.Ε.Μόλχο εξαναγκάστηκε να το πουλήσει   με συμβολαιογραφική πράξη του Μιλτ.Τζανουδάκη στη γελοία τιμή του 1.2 εκ.  δραχμών  στον βιβλιοπώλη  Γ.Σ.Βοσνιάδη, ο οποίος διαχειριζόταν το κατάστημα ήδη από τις 26.4.1941, όταν πρώτα κατασχέθηκε από τους Γερμανούς. Στις 19 Ιουνίου 1963 ο κληρονόμος και υιός του Σ.Μ.Μόλχο έλαβε ως αποζημείωση από το γερμανικό κράτος το ποσό των 28.875 δρχ. !

[6] ΙΚΘ, έγγραφο 684/11 Ιουνίου 1945, υπόμνημα της προσωρινής διοικητική επιτροπής , υπογεγραμμένο από τον πρόεδρο H.M.Saltiel και τον γραμματέα A.Safan. Μέχρι στιγμής οι αποζημιώσεις που δόθηκαν το 1969 από τη Γερμανία ήταν 5 εκ.γερμανικά μάρκα για την λεηλασία πολύτιμων αντικειμένων λατρείας.

[7] Bernard Pierron, Εβραίοι και Χριστιανοί στη νεότερη Ελλάδα, εκδ.Πόλις, Αθήνα,2004, σς.258-281.

[8]St. Bowman,(επιμ.), and Is. Benmayor, (μετάφραση), The Holocaust in Salonika:Eyewitness Accounts, Sephardic House καιBloch Publishing Company  στις ΗΠΑ, 2002, σσ.34-55.

[9] Εθνική Ενωση Ελλάδος.

[10] Ρένα Μόλχο, «Η αντιεβραϊκή νομοθεσία του Βενιζέλου  στον μεσοπόλεμο και πώς μια δημοκρατία μπορεί να γίνει αρωγός του αντισημιτισμού”, στο Σύγχρονα Θέματα, τεύχος 82, Ιούνιος, 2003, σς.53-59.

[11] Πρόκειται για ορισμένους τραμπούκους με επικεφαλής κάποιον Παπαναούμ, που στην Απελευθέρωση διέφυγε στη Γερμανία. Michael Molho και Joseph Nehama, In Memoriam, Hommage des victims juives des Nazis en Grèce, Communauté Israélite de Thessalonique, Thessaloniki, 1948, σε ανατύπωση του 1988, σσ. 47-55 και σ. 49.

[12] Joseph Ben, “Jewish Leadership in Greece during the Holocaust”, in Patterns of Jewish Leadership in Nazi Europe, Yad Vashem, Jerusalem, 1977, pp.335-352.

[13] Ι.Α.Ματαράσσο, ...Και όμως όλοι τους δεν πέθαναν..., Αθήνα, 1948, σ.24.

[14] St. Bowman,(επιμ..), και Is. Benmayor, (μεταφρ.), The Holocaust in Salonika…, ό.π., Y.Yakoel account, σσ. 85-87.

[15] Στο ίδιο, σς.46-47.

[16]St. Bowman,(επιμ..), και Is. Benmayor, (μεταφρ.), The Holocaust in Salonika…, ό.π.., Y.Yakoel account, σσ. 48-49.

[17] Την περιουσία της Κοινότητας διαχειριζόταν η Τραπεζα της Θεσσαλονίκης ή Bank of Salonika, που ήταν πρώτα μια εβραϊκή τράπεζα που είχε κατασχεθεί από τους Γερμανούς το 1941 όταν έγινε θυγατρική της Reichsbank, βλ. Alex.Kitroeff, “Documents:The Jews of Greece, 1941-1944-Eyewitness Accounts” Journal of the Hellenic Diaspora,  vol.XII-No.3, Fall 1985, pp.5-32, σ.26, IV.Office of Strategic Services, report no.10792. Στέλιος Βραδέλης, «Βρέθηκαν τα λύτρα του Μέρτεν», εφημ. Τα Νέα, Σαββατοκύριακο, 8-9 Οκτωβρίου 2005, σ.24.

[18] St. Bowman,(επιμ.), and Is. Benmayor, (μετάφραση), The Holocaust in Salonika…, ό.π., σσ.52-53.

  1. Οι περισσότεροι από τους εργάτες ήταν ακατάλληλοι για εργασία και δεν παρήγαν ικανοποιητικό έργο.
  2. Η διατροφή τους ήταν κακή και ακατάλληλη κατά συνέπειαν όσοι μπορούσαν αγόραζαν φαγητό ιδίοις πόροις.
  3. Ενίοτε οι επιβλέποντες αξιωματικοί συμπεριφέρονταν σκληρά και βίαια
  4. Οι συνθήκες διαβίωσης και οι προμήθειες νερού ήταν ακατάλληλες και ανθυγιεινές.
  5. Οι περιπτώσεις ελονοσίας που σε ορισμένες περιοχές  είχαν πλήξει το 15-20 των εργατών, στο Γιδά  ανήρθαν στο 60%.
  6. Η ιατρική  και φαρμακευτική περίθλαψη ιδιαίτερα ήταν εντελώς ανεπαρκής  για τους αρρώστουςς που  ξάπλωναν σε στάβλους και στο τσιμέντο με 40ο πυρετό.
  7. Η ένδυση και υπόδηση είχε φθαρεί και έχρηζαν άμεσο ανεφοδιασμό προκειμένου να καλύψουν τη γύμνια τους.
  8. Ενόψη του επικείμενου χειμώνα έπρεπε να δωθούν στους εργάτες κουβέρτες και ζεστά ρούχα.
  9. Η συμπεριφορά των αγροτών στις περιοχές των καταναγκαστικών έργων ήταν πολύ καλή.

10.   Μαζικές αποδράσεις εργατών είχαν σημειωθεί σε διάφορες τοποθεσίες καταναγκαστικών έργων εξαιτίας των κακών συνθηκών διαβίωσης. Το πσοσοστό θνησιμότητας στα μέρη αυτά στη διάρκεια του πρώτου διμήνου ανήρθε στο 3%.

[19] Σούζαν-Σοφία Σπηλιώτη, «’Μια υπόθεση της πολιτικής και όχι της δικαιοσύνης’. Η δίκη του Μέρτεν 1957-1959 και οι ελληνογερμανικές σχέσεις», στο Μπενβενίστε Ρίκα, (επιμέλεια), Οι Εβραίοι της Ελλάδος στην Κατοχή, εκδ. Βάνιας : Θεσσαλονίκη, 1998, σς. 29-41. Samuel Hassid, “The Trial of Max Merten in the Changing Mirrors of Time and Place”, ανέκδοτη μελέτη στο διαδύκτιο.

[20] Ομιλία του Προέδρου του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος κ. Μωϋσή Κωνσταντίνη

Στοά του Βιβλίου, 30.3.2005.

[21] Michael Molho, “El cemeterio Judio de Salonica, verdadero museo epigrafico, historico y arqueologico”, Sefarad, IX, 1949, 1-24. Stella Salem, “The Old Jewish Cemetery of Thessaloniki”, Cultural Forum of the Jewish Community of Thessaloniki, Etz Ahaim Foundation, Thessaloniki, 2002, σσ.49-59. Η μεταφορά του εβραϊκού νεκροταφείου είχε απασχολήσει κατ’επανάληψη την Κοινότητα ήδη από το 1925. Όμως τόσο η Κοινότητα όσο και η Δημαρχία  το ανέβαλαν συνεχώς γιατί ήταν ένα δύσκολο νομικό και θρησκευτικό ζήτημα.Το 1936-40 που το ζήτημα ξαναήρθε στο προσκήνιο πολύ πιο έντονα η εβραϊκή Κοινότητα δώρισε 30.000 τ.μ. και για το σκοπό αυτό το πανεπιστήμιο ανέλαβε τη μεταφορά των οστών σε άλλο μέρος του νεκροταφείου, μέχρις ότου να μπορέσει η Κοινότητα να αλλάξει τη τοποθεσία του νεκροταφείου όπως όριζε ο νόμος. Η κατάσταση δημιούργησε αναταραχή μεταξύ μεγάλου μέρους του χριστιανικού πληθυσμού, μέχρις ότου επανήρθε στην επιφάνεια το 1942, που το ανέλαβαν οι Γερμανοί προκειμένου να ικανοποιήσουν τις επιθυμίες ενός άλλου τμήματος του χριστιανικού πληθυσμού.

[22] Michael Molho and Joseph Nehama, In Memoriam, Hommage des victims juives des Nazis en Grèce, Communauté Israélite de Thessalonique, Thessaloniki, πρώτη έκδοση 1948, ανατύπωση Θεσσαλονίκη 1988, σσ. 47-55. Προφορική μαρτυρία του συγγραφέα και ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου που είδε τους Γερμανούς στην πισίνα  με τα μάτια του, Οκτώβριος 2005.

[23] Βασίλη Δημητριάδη, Τοπογραφία της Θεσσαλονίκης κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας:1430-1912, Εταρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη, 1983, σ.446.

[24] ΙΚΘ, (αταξινόμητα έγγραφα της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης ), a) Daoud Levy, Notas Historicas sovre la Communidad Judia de Thessaloniki, 1870-1940, χειρόγραφο του 1942, 31 σ. Στο ίδιο  χειρόγραφο μετάφρασης στα ελληνικά από τον Ντ.Μπενβενίστε,  Περί προελεύσεως μέρους της ακινήτου περιουσίας της Ισραηλιτικής Κοινότητος της Θεσσαλονίκης (1942), Θεσσαλονίκη 1971, 11 σ. Τα δύο αυτά υπομνήματα συντάχθηκαν κατά παραγγελία των γερμανικών αρχών ήδη από το 1942. St. Bowman,(επιμ.), και Is. Benmayor, (μετάφραση), The Holocaust in Salonika…, ό.π., σ. 82. Αυτό έγινε στις 23 Δεκεμβρίου 1942.

[25] Στο ίδιο σ.90-91. -Απαγορευόταν στους Εβραίους η κάθε είδους χρήση μεταφορικών μέσων με απειλή εκτέλεσης.

- Απαγορευόταν στους Εβραίους  να κυκλοφορούν στους κεντρικούς δρόμους μετά την 5:00 απογευματινή.

- Όλοι οι Εβραίοι – από έξι ετών και άνω- υποχρεούνταν να φορούν το κίτρινο αστέρι.

-Οφειλαν όλοι να διαμένουν σε μια συγκεκριμένη περιοχή στην πόλη ή γκέττο.

[26] Η μία ήταν στη πυρίκαυστο ζώνη και η άλλη πλησίον του Λευκού Πύργου. Rena Molho, «Jewish Working-Class Neighborhoods Established in Salonica Following the 1890 and  1917 Fires», στο Minna Rozen, επιμέλεια, The Last Ottoman Century and Beyond : The Jews in Turkey and the Balkans, 1808-1945, vol.II, ( Proceedings of the International Conference on The Jewish Communities in the Balkans and Turkey in the 19th and 20th Centuries through the End of  World War II, the Goldstein-Goren Diaspora Research Center  Tel Aviv University 5-8 June, 1995) , Tel Aviv University, Tελ Αβίβ 2002, σσ. 173-194.

[27] Alex.Kitroeff,  “Documents:The Jews of Greece, 1941-1944…” ό.π..

[28] Ο οργανισμός Περιθάλψεως και Αποκαταστάσεως Ισραηλιτών Ελλάδος που ιδρύθηκε το 1949 εκτίμησε την αξία των κατασχεθέντων ακινήτων στη Θεσσαλονίκη σε 102 εκ.χρυσά φράγκα και σε 25 εκ. στην υπόλοιπη Ελλάδα. Οι αποζημιώσεις που λάβαν οι επιζώντες δεν ξεπερνούσαν το 15% Η κινητές περιουσίες  που λεηλατήθηκαν στη Θεσσαλονίκη εκτιμήθηκαν σε 160 εκ.χρυσά φράγκα και 32 εκ. στην υπόλοιπη Ελλάδα. Η αποζημιώσεις δεν ξεπερνούσαν το 1% της αξίας. Ρένα Μόλχο, «Η εβραΐκή παρουσία στη Θεσσαλονίκη», Παρατηρητής, αριθμ. 25-26, χειμώνας 1994, σσ. 13-51.

[29]Alex.Kitroeff,  “Documents:The Jews of Greece, 1941-1944…” ό.π..

[30] Steven B. Bowman, “Greek Jews and Christians during World War II”, στο Yehouda Bauer et al., Remembering the Future: Working Papers and Addenda, Jews and Christians during and after the Holocaust, Oxford, Pergamon Press, 1989, τομ. I, σς. 215-223.

[31] Yad Vashem Archives,(στο εξής YVA), αντίγραφο από μικροφίλ έγγράφου 2933300, με αριθμό σφραγίδας 8002527, του ειδικού γραφείου της Guestapo(αστυνομίας ασφαλείας για εβραϊκά ζητήματα, Saloniki-Aegean της 15. 4. 1943 από τον Wislisceny, (SS Hauptsturmfurher)  σελ.1 στα γερμανικά σημείωμα με το οποίο αποστέλλεται στον διοικητή Θεσσαλονίκης -Αιγαίου, Dr.Merten σχετικά με τον αρχιραβίνο Zvi Koretz. Σελίδες  2 και 3, της 16.4.43, προς το  Deutsches Generalkonsulat(Γερμανικό Γενικό Προξενείο), με υπογραφή του Dr.Sohonberg. (no.2933391 και 2933392), απευθύνεται στον Wislischeny, με την παράκληση να διαβαστεί από τον πρέσβη τοθ γερμανικού Ράϊχ (Reich) στην Ελλάδα  Πρέσβη Altenborg  στην Αθήνα.

[32] YVA, αταξινόμητο έγγραφο της 1ης Ιουνίου 1943 προς τον Sonderkommando der Sicherheitspolizei fur  Hudenangelegenheiten Salonik-Agais, με υπογραφή του Wislisceny μέσω του Γενικού Προξένου του Ράιχ στη Θεσσαλονίκης, Dr.Schonberg-ο οποίος το  διαβιβάζει με επιστολή του  της 2 Ιουνίου στο Deutsche Gesandtschaft στην Αθήνα, μαζί με την κατάσταση Εβραίων που έχουν υπηκοότητα των εχθρικών δυνάμεων. E. Benbassa and A. Rodrigue, Juifs des Balcans…, op.cit. σσ. 282-3. Ο ισπανός πρόξενος στην Αθήνα Sébastian Romero Radigales κατάφερε να περιθάλψει 150 Ισπανούς Εβραίους στο νότιο τμήμα της χώρας. Ο ιταλός πρόξενος στη θεσσαλονίκη, Guelfo Zamboni και ο στρατιωτικός ακόλουθος Lucillo Merci επίσης ανέλαβαν την προστασία 750 Εβραίων και των περιουσιών τους παρέχοντας πιστοποιητικά υπηκοότητας που τους βοήθησαν να καταφύγουν στην ιταλική ζώνη κατοχής.

[33]  Στις 8 Μαίου 1943, 1,162 Εβραίοι από τη Δυτική Θράκη μεταφέρθηκαν στη Θεσσαλονίκη απ’όπου εκτοπίστηκαν με πολλούς Θεσσαλονικείς στις 9 Μαίου 1943. Ανάμεσα τους 970 Εβραίοι από το Διδυμότειχο, 32 από το Σουφλί και 160 από τη Νέα Ορεστιάδα)] [(970 Εβραίοι από το Διδυμότειχο, 32 από το Σουφλί και 160 από τη Νέα Ορεστιάδα.

[34] E. Benbassa - A. Rodrigue, Juifs des Balcans…, ό.π., σσ. 282-3.

[35] Νόμος 205/29 Μαίου 1943, στη διάρκεια της διακυβέρνησης του Ιωάννη Ράλλη από την 7.4.1943. Mark Mazower, Inside Hitler’s Greece. The experience of Occupation,Yale University press, London, 1993, σσ.246-248. Αλέξιος Μενεξιάδης, «Η τύχη των εβραϊκών περιουσιών κατά και μετά την Κατοχή: το νομικό πλαίσιο», στο Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας,  Ο ελληνικός εβραίσμός, Επιστημονικό Συμπόσιο 3-4 Απριλίου 1998, Αθήνα, 1999, σσ.293-302.

[36] YVA, φάκελος No.7972, Ονομαστικός κατάλογος των ισραηλιτικών καταστημάτων Θεσσαλονίκης (εκ του γερμανικού καταλόγου κατάσταση ονομάτων και διευθύνσεων 1,898 εβραίων επαγγελματιών που βασίστηκε στις καταστάσεις που συγκότησε με γερμανική εντολή η Ισραηλιτική Κοινότητα στις αρχές του 1943).

[37] YVA, No.2933305, άκρως εμπιστευτικό έγγραφο του Dienstelle der Sicherheitpolizei und des SD in Athen  της 17.6.1943 από τον υπουργό Minister Altenburg στην Αθήνα αποσταλέν στις 21 Ιουνίου 1943 στο Deutschen Generalkonsulat στη Θεσσαλονίκη με υπόδειξη στον Dr.Kuhn, υπεύθυνο για την ανάθεση των εβραϊκών καταστημάτων να μεταβιβάσει τις εγκατελειμμένες εβραϊκές περιουσίες αποκλειστικά σε έλληνες πολίτες της Θεσσαλονίκης, όπως είχε συμφωνηθεί με την ελληνική κυβέρνηση..

[38]L.S.Stavrianos, « The Jews of Greece », Journal of Central European Affairs, vol.8,no.3, 1948, σσ.256-269.  

[39] Μόλχο, (Ρένα), «Η εβραΐκή παρουσία στη Θεσσαλονίκη», Παρατηρητής, αριθμ. 25-26, χειμώνας 1994, σσ. 13-51.

[40] Π.χ.Σπύρου Κουζινόπουλου, Υπόθεση Αλόις Μπρούνερ. Ο δήμιος των 50.000 Εβραίων της Θεσσαλονίκης, Ιανός, Θεσσαλονίκη, 2005. Βλ.βιβλιοκρισία: Ρένα Μόλχο, «Κακώς κείμενα», Αυγή, 29.3.2005, σ.21.

[41] «Διευκρίνηση προς τον κ.Καρατζαφέρη», Τα Νέα μας, Αθήνα, Μάρτιος 2005, σ.5.

[42] «Το πρώτο σεμινάριο στην Ελλάδα για τη διδασκαλία του ολοκαυτώματος», Newsletter,τεύχος 52, 2004/2005, σς.1-5. Τ.Μ.Καλαμίτσης, «Ένα ‘πιλοτικό’ πρόγραμμα εβραϊκού πολιτισμού για τη μέση εκπαίδευση», Χρονικά, Μάρτιος-Απρίλιος 2005, σ.33. Το εγχειρίδιο Ιστορίας της Γ’Λυκείου σε κεφάλαιο για την περίοδο 1940-1949 στην Ελλάδα, δεν αναφέρεται καθόλου στη γερμανική κατοχή τςη Θεσσαλονίκης και συνεπώς δεν υπάρχει ούτε λέξη για την εβραϊκή γενοκτονία. [βλ.Β.Σκουλάτου, Ν.Δημακοπούλου, Σ.Κοντή, Ιστορία Νεότερη και σύγχρονη, τευχ.Γ΄Τρίτης Ενιαίου Λυκείου, ΟΕΔΒ, Αθήνα, εκδ.ΙΒ’ 120.000 αντίτυπα, 1999, σς.]

[43] Ορισμένοι καταξιωμένοι ειδικοί με συγγραφικό και εκπαιδευτικό έργο στην Ελλάδα είναι οι  Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου στο Α.Π.Θ., Θάνος Λίποβατς στο Πάντειο, Χάγκεν Φλάισσερ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. 

[44] Ο «ιός» της Κυριακής, «Αρχεία στο γύψο», Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, 8 Ιουλίου 2003, σς.53-55.

[45]Υπουργείο Εξωτερικών-Πανεπιστήμιο Αθηνών, επιμ. Φωτ.Κωνσταντοπούλου-Θαν.Βερέμης, Οι Ελληνες Εβραίοι, Καστανιώτης, Αθήνα 2000.

[46] Χάγκεν Φλάσερ, «Ο ανταγωνισμός των θυμάτων», Το Βήμα:Νέες Εποχές, 8 Μαίου 2005, σς.4-5.

[47] ΦΕΚ 51, 28 Φεβρ. 2005, διάταξη 4, σ. 613. Η 4η διάταξη του νόμου δια της οποίας τίθεται ως όρος ότι η δαπάνη της επετίου δεν θα βαρύνει τον κρατικό προϋπολογισμό, ακυρώνει την όποια καλή πρόθεση θα μπορούσε να επικαλεσθεί η κυβέρνηση που τον θέσπισε. Εννοείται ότι ο όρος αυτός είναι προσβλητικός  όχι μόνο για τους Ελληνες Εβραίους, αλλά και για εκείνους τους Χριστιανούς  που διακινδύνεψαν τη ζωή τους βοηθώντας να διασωθούν οι εβραίοι συμπολίτες τους, και οι οποίοι τιμήθηκαν ονομαστικά ως Δίκαιοι των Εθνών!