Για μήνες – ακόμη και χρόνια – το ιστορικό δίδυμο που κάποιοι ακτιβιστές έχουν διαλέξει για την κατάσταση στη Γάζα είναι το γκέτο της Βαρσοβίας. Θα υπάρξει σίγουρα στα γρήγορα συνέχεια σε αυτό, καθώς την περασμένη εβδομάδα ο Κεν Λίβινγκστον, ο ακτιβιστής-μουσικός Μπράϊαν Ίνο (Brian Eno) και ο Τζόρτζ Γκαλογουεϊ έκαναν όλοι τους αυτή τη σύγκριση.
«Η Γάζα είναι γκέτο», είπε ο κ. Λίβινγκστον, «με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που ήταν το γκέτο της Βαρσοβίας και οι άνθρωποι είναι παγιδευμένοι μέσα σε αυτό». Ενώ ο Ίνο πρόβλεψε ότι: «Αυτοί [οι Ισραηλινοί] θα συνεχίσουν να δημιουργούν ένα Γκέτο της Βαρσοβίας στη Μέση Ανατολή». Ο λιγότερο συγκρατημένος κ. Γκάλογουεϊ διακήρυξε ότι «Αυτοί που τους δολοφονούν [τους κατοίκους της Γάζας] είναι αντίστοιχοι αυτών που δολοφόνησαν τους Εβραίους στη Βαρσοβία το 1942».
Οι πολυάσχολοι άνθρωποι κάποιες φορές βιάζονται στο διάβασμά που κάνουν. Μπορεί να έχουν ξεφύγει, για παράδειγμα, από τον κ. Γκάλογουεϊ οι καθημερινές αναφορές που έκανε ο αρχηγός διμοιρίας των SS (Brigadeführer) Jürgen Stroop σχετικά με την καταστροφή του Γκέτο της Βαρσοβίας το 1943. Την τρίτη μέρα της επιχείρησης, ο Stroop λέει πως «μεγάλοι αριθμοί Εβραίων – ολόκληρες οικογένειες – ενώ φλέγονταν, πηδούσαν από τα παράθυρα. Εμείς εξασφαλίζαμε ότι αυτοί, όπως και οι υπόλοιποι Εβραίοι, θα εξοντώνονταν αμέσως».
Η επιχείρηση του Stroop έγινε αναγκαία επειδή οι κάτοικοι του Γκέτο πήραν τα λίγα όπλα που είχαν στη διάθεσή τους, αφού είχαν δει ήδη τους μισούς του πληθυσμού του γκέτο να οδηγούνται στα στρατόπεδα εξόντωσης – το οποίο, αν το μεταφράζαμε σε όρους Γάζας, θα σήμαινε την εσκεμμένη δολοφονία 500,000 Παλαιστινίων.
Ένα χρόνο νωρίτερα σε αυτό το μέρος που, αν συμφωνήσουμε με τον Λίβινγκστον, είναι με τον ίδιο τρόπο «ακριβώς» γκέτο που είναι και η Γάζα, το ποσοστό θανάτου από την πείνα και τις ασθένειες ήταν μεγαλύτερο από 4,000 θάνατοι το μήνα – κάτι που θα αντιστοιχούσε σε 12,000 θανάτους στο «γκέτο» της Γάζας. Πάνω σε αυτή τη βάση, ξεχνώντας οτιδήποτε άλλο (τις ρουκέτες, τη Χαμάς κτλ), μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η Γάζα του 2009 και η Βαρσοβία του 1943 έχουν ελάχιστες ομοιότητες.
Οπότε, προς τι η φαρισαϊκή επιμονή σε αυτή τη συγκεκριμένη σύγκριση; Εν μέρει, φαντάζομαι, ώστε αυτός που κάνει τη σύγκριση να μπορεί να αναφερθεί στην «ειρωνεία» των Εβραίων που υποτίθεται κάνουν στους άλλους ότι «τους έκαναν» οι Ναζί – λες και δεν υπάρχουν χιλιάδες άλλες πιο κοντινές, ωστόσο λιγότερα ικανοποιητικές αφηγηματικά, συγκρίσεις.
Αλλά αυτή η ανιστορική υπερβολή είναι επίσης το προϊόν μιας διπολικής σκέψης, της πίστης ότι μπορούν να υπάρχουν μόνο δύο είδη πραγμάτων και δύο πιθανές απαντήσεις, ότι υπάρχει το καλό και το κακό, τα θύματα και οι δολοφόνοι. Ο μόνος τρόπος που οι Εβραίοι μπορούν να δείξουν τη δική τους κατάσταση θύματος είναι αν τα βάλουν με τις ευθύνες της εξουσίας του χειρότερου είδους δολοφόνου, του Stroop. Ο μόνος τρόπος για να σκεφτούμε για το Ολοκαύτωμα (ή τα επόμενα μικρά ολοκαυτώματα) είναι όταν αυτοί που το διεκπεραίωσαν είναι τόσο ανόμοιοι με μας που τίθενται πέραν κάθε κατανόησης.
Όλως περιέργως δεν άρχισα να τα σκέφτομαι αυτά με αφορμή τα γεγονότα στη Γάζα, αλλά λόγω των αντιδράσεων σε μια κινηματογραφική ταινία που βγήκε εδώ την τελευταία εβδομάδα. Δέκα χρόνια πριν διάβασα ένα βιβλίο ενός Γερμανού συγγραφέα, του Bernard Schlink, που ονομαζόταν The Reader (ο Αναγνώστης), το οποίο διηγούταν την ιστορία ενός νεαρού Γερμανού ο οποίος, το 1958, ερωτεύεται μια μεγαλύτερή του γυναίκα. Εκείνη γίνεται η πρώτη του ερωμένη αλλά έπειτα εξαφανίζεται από τη ζωή του. Μερικά χρόνια αργότερα, ως φοιτητής νομικής βλέπει την ίδια γυναίκα – τη Χάνα – να δικάζεται για εγκλήματα που διέπραξε ως φύλακας σε στρατόπεδο συγκέντρωσης κατά τη διάρκεια του πολέμου. Σταδιακά συνειδητοποιεί ότι το κλειδί για τη συμπεριφορά της, συναρπαστικό και αποκρουστικό ταυτόχρονα, βρίσκεται σε κάτι τόσο μπανάλ όσο η ντροπή της για την αγραμματοσύνη της.
Η εκδοχή της ταινίας, όπου πρωταγωνιστεί η Kate Winslet, σκηνοθεσίας Stephen Daldry και σεναρίου David Hare, αντιμετώπισε μια απρόσμενα έντονη φασαρία από μερικούς από τους καλύτερους κριτικούς ταινιών του Αγγλόφωνου κόσμου. Οι ενστάσεις για το στιλ ή την κινηματογράφηση ποικίλλουν, αλλά αυτές για τον ηθικό σκοπό της ταινίας είναι πολύ παρόμοιες. «Εξοργιστικά» είπε ο κριτικός των New York Times «η Χάνα είναι θύμα επίσης, επειδή πήρε τη δουλειά του φύλακα μόνο για να κρύψει την αγραμματοσύνη της, λες και η αγραμματοσύνη θα μπορούσε να είναι δικαιολογία για τη βαρβαρότητα».
Ο Anthony Lane, του New Yorker, πιο άτονα παραπονέθηκε ότι το κοινό «ενθαρρύνεται να συλλογιστεί πάνω στις πολιτισμικές ανεπάρκειες, ή βελτιώσεις, στη ζωή ενός γερασμένου μέλους των SS. Αυτό δεν είναι ζήτημα που οι περισσότεροι από εμάς νιώθουμε την ανάγκη να μας ανησυχεί».
Συμπερασματικά, μου φαίνεται ότι αυτό είναι λίγο-πολύ λάθος. Αλλά θα φτάσω σε αυτό σε ένα λεπτό, αφού έχω πει ότι δεν πιστεύω πως ούτε το βιβλίο ούτε η ταινία αξίζουν τέτοιας δριμείας επίκρισης. Αντιθέτως. Κανένα από τα δύο δεν σε καλεί να σκεφτείς ότι η Χάνα είναι ένα καλό άτομο ή ένα θύμα, στην πραγματικότητα είναι μάλλον ζωώδης, εκμεταλλεύτρια και στερείται κάθε φαντασίας. Και κανένα από τα δύο δεν δικαιολογεί τη βαρβαρότητα. Αλλά η ιστορία προτείνει ότι, αν δε γνωρίζατε ότι ο εραστής/ η ερωμένη σας ήταν κάποτε φύλακας σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, δε θα ήσασταν απαραίτητα ικανός/-η να το πείτε.
Σχεδόν σκοπίμως οι κριτικοί έχασαν το νόημα. Ένας από τους σημαντικότερους διαλόγους λαμβάνει χώρα στην αίθουσα του δικαστηρίου. Η Χάνα, η οποία εντάχθηκε στα SS ως φύλακας το 1943, ανακρίνεται από το δικαστή για το πώς γίνονταν οι διαλογές στο δικό της στρατόπεδο εργασίας για αυτούς που θα στέλνονταν στους θαλάμους αερίων. Εκείνη απαντά πεζά ότι καθεμιά από τις έξι φύλακες επέλεγαν δέκα γυναίκες κάθε μήνα. Προκαλεί φρίκη στον δικαστή. «Λοιπόν, τι θα μπορούσατε να είχατε κάνει εσείς;» ρωτά εκείνη, ειλικρινά σαστισμένη.
Σε μια συνέντευξη, ο Daldry συζητά για το πώς έγινε αναφορά στον Γερμανικό Τύπο της δεκαετίας του ’60 για τις αληθινές δίκες. Όσοι κάθισαν στο εδώλιο, είχαν απεικονιστεί ως «εμφανώς τέρατα, σαδιστές, τρελοί, εγκληματικά μυαλά». Πρέπει να είναι, γιατί μόνο τα εγκληματικά μυαλά θα μπορούσαν να εμπλακούν σε κάτι τέτοιο. Μιλούσε σχετικά με αυτή τη διπολική σκέψη υπεκφυγής. Οι Schlink, Daldry και Hare έρχονται για να αμφισβητήσουν αυτή την υπεκφυγή.
Οπότε όταν η Χάνα ρωτά «Λοιπόν, τι θα μπορούσατε να είχατε κάνει εσείς;», η απάντηση είναι, πόσο πίσω θα έπρεπε να πάμε; Όταν 13.75 εκατομμύρια Γερμανοί ψηφοφόροι ψήφισαν υπέρ του ξεκάθαρα αντι-εβραϊκού Εθνικοσοσιαλιστικού ψηφοδελτίου τον Ιούλιο του 1932, δεν έθεσαν τους εαυτούς τους συνένοχους στα γεγονότα που κατέληξαν στην επιλογή της Χάνα; Ή, για να το θέσουμε αλλιώς, δεν θα μπορούσαν άνθρωποι τους οποίους ίσως ερωτευόσασταν, να είναι ικανοί – αναλόγως των περιστάσεων, που δημιουργήθηκαν από εκατομμύρια άλλους – να κάνουν τρομερά πράγματα; Αυτό είναι το ερώτημα που ο κριτικός του New Yorker περιφρονεί τόσο.
Μου φαινόταν πάντοτε ότι το πιο απαίσιο ζήτημα που έθετε το Ολοκαύτωμα δεν ήταν γύρω από το θύμα, αλλά γύρω από τον εκτελεστή του και πως αυτή η παρακμή μπορεί να λάβει χώρα. Και σε αυτό το πλαίσιο, θέλω να ρωτήσω τον Brian Eno, αν έχει ποτέ δει – σε κάποιο διάλλειμα από τις ηχογραφήσεις του – την τηλεόραση της Χαμάς κι αν έχει σκεφτεί να τη συγκρίνει με την προπαγάνδα, πολύ παλιότερα, αυτών που αργότερα έδωσαν δουλειά στις διάφορες Χάνα.
http://engageonline.wordpress.com/2009/01/06/david-aaronovitch-on-nazi-analogies/
Για τις αναλογίες με τους ναζί
- Λεπτομέρειες
- Κατηγορία: Εβραϊσμός