10.10.09
Τέυκρος Σακελλαρόπουλος

Πάγια αρχή μου είναι ο απόλυτος σεβασμός στις απόψεις και τα πιστεύω του κάθε ανθρώπου. Θεωρώ πως ο δρόμος για την αυτό βελτίωση διέρχεται μέσω της γνώσης, της αμφισβήτησης αλλά και της διερεύνησης και μάθησης άλλων τρόπων σκέψης, άλλων τρόπων προσέγγισης, άλλων τρόπων οπτικής γωνίας.

Ειδικά, όταν έχουμε την τεράστια εύνοια της τύχης να είμαστε φορείς του Ελληνικού Πνεύματος με πρόσβαση σε έναν αξεπέραστο πολιτισμό που σημάδεψε την ανθρωπότητα. Το αναφέρω αυτό διότι ξεκινάμε ήδη από τη μέση της διαδρομής τη στιγμή που άλλοι θα πρέπει πρώτα να εντρυφήσουν στην Ελληνική γλώσσα και κατόπιν να μπορέσουν να έχουν πρόσβαση στα αυθεντικά κείμενα των Αρχαίων Ελλήνων. Ακόμα και η Βίβλος από τη μετάφραση των Εβδομήκοντα στα Ελληνικά πάλι μας θέτει σε πλεονεκτική θέση, διότι έχουμε πρόσβαση στα Ιερά Βιβλία από πρώτο χέρι.

Η Εβραϊκή (Ανατολική) κουλτούρα εμφανίστηκε πολύ παλιά και κάτω από αυτό το πρίσμα γράφτηκε η Εβραϊκή Βίβλος, ενώ σήμερα τη διαβάζουμε υπό το Πνεύμα της Ελληνικής (Δυτικής) σκέψης που εμφανίστηκε κάπως αργότερα.

Η σύγκρουση δύο σπουδαίων Πολιτισμών ξεκίνησε περίπου το 800, όταν μία νέα κουλτούρα εμφανίστηκε από το Βορρά πολύ διαφορετική από αυτή των Εβραίων: η Ελληνική. Αυτή η κουλτούρα άρχισε να βλέπει τον κόσμο κάτω από διαφορετικό πρίσμα. Όταν αυτοί οι δύο Πολιτισμοί συγκρούστηκαν διήλθε η ανθρωπότητα μία θυελλώδη εποχή, όπου τελικά το προϊόν αυτής της σύγκρουσης ήταν η ανάπτυξη  εξαιρετικά δημιουργικών μορφών σκέψης και αντίστοιχων πολιτισμικών επιρροών.

Ωστόσο μεταξύ των δύο τρόπων σκέψης νομίζω πως επικρατεί η εδώ και 3000 έτη αδυναμία προσέγγισης. Η Ελληνική σκέψη χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένες τοποθετήσεις στα ζητήματα που διαφέρουν τα μέγιστα από τις τοποθετήσεις της Εβραϊκής. Αναφέρομαι χαρακτηριστικά στις ενστικτώδεις ίσως και ασυνείδητες αντιδράσεις σε έννοιες όπως χρόνος, αντίληψη της πραγματικότητας, λογικές αλληλουχίες, συγκρότηση δράσης, ιεράρχηση αξιών, μεταφυσικό.

Η απόκτηση βαθειάς γνώσης του τρόπου σκέψης και της διάρθρωσης των λογικών (ή παράλογων) αλληλουχιών  ΚΑΙ στους δύο τρόπους σκέψης δεν μπορεί παρά να αποτελέσει εργαλείο αλληλοκατανόησης. Έλλειψη της οδηγεί σε εσφαλμένα συμπεράσματα και πιθανή αντιπαλότητα, ενώ η γνώση και μόνον της ιστορίας και της νοοτροπίας ενός λαού ή μιας ομάδας θα μπορούσε να αμβλύνει τις αντιθέσεις και να εστιάσει μάλλον στις ομοιότητες παρά στις διαφορές. Είναι προφανές ότι αυτό ισχύει σε κάθε περίπτωση. Πολύ εύκολα μπορεί να απορρίψει κάποιος λόγου χάρη τον Ισλαμισμό χωρίς να εξετάσει το φιλοσοφικό υπόβαθρο και τον συγκεκριμένο τρόπο σκέψης που τον διέπει. Ενώ η σε βάθος μελέτη και προσέγγιση με τον προσήκοντα σεβασμό άλλα θα αποκαλύψει.

Το αναφέρω αυτό διότι ενώ ιστορικά είναι οι Έλληνες και οι Εβραίοι οι βασικοί φορείς των δύο αυτών τρόπων σκέψης και ενώ και οι δύο λαοί ευρίσκονται σε νευραλγικές θέσεις και υφίστανται τεράστιες πιέσεις ως αποσβεστήρες πολιτισμικών διαφορών έχουμε το παράδοξο φαινόμενο να μην έχουν παραδοσιακά και την καλύτερη σχέση μεταξύ τους.

Επιτρέψτε για του λόγου το αληθές να επισημάνω κάποια σημεία, τα οποία με μεγάλη δυσκολία εντόπισα με κύρια βιβλιογραφική αναφορά το βιβλίο του Thorleif Boman “Hebrew Thought Compared with Greek”  (μετάφραση από το Γερμανικό πρωτότυπο με
τίτλο: “
Das Hebraische Denken im Vergleich mit dem Griechischen” (2nd edition) published 1954 by Vandenhoeck & Ruprecht, Gottingen. Συνεπώς δεν αποτελούν ακριβώς  δικές μου πρωτότυπες ιδέες αλλά αποτελέσματα εργασίας και μελέτης άλλων ανθρώπων που ωστόσο θα ήθελα να αναπαραγάγω. Τα σχόλια αντιθέτως είναι δικά μου και δεν ευθύνεται ουδείς άλλος αν θεωρηθούν άστοχα. Φυσικά θα αναφερθώ σε πολύ γενικές έννοιες αλλά έστω και με αυτή την συνοπτική (ίσως και επιφανειακή) προσέγγιση θα έχουμε κάποιο πλεονέκτημα:  η γνώση καταπολεμά το σκότος.

Ποιες όμως είναι οι ουσιώδεις διαφορές των δύο μορφών σκέψης;

ΝΟΗΤΙΚΗ (Αφηρημένη) versus ΥΛΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

Η Ελληνική σκέψη αντιλαμβάνεται τον κόσμο δια μέσου του μυαλού (νοητική αντίληψη), ενώ η Εβραϊκή σκέψη δια μέσου των αισθήσεων.

Η Ελληνική αφηρημένη έκφραση εννοιών και ιδεών δίδεται με τρόπους που δεν μπορούν να ειδωθούν, αγγιχθούν, οσμισθούν, γευθούν ή ακουσθούν.

Στην Εβραϊκή αντίληψη η έκφραση των εννοιών και των ιδεών γίνεται με τρόπο, ο οποίος μπορεί να ειδωθεί, αγγιχθεί, οσμισθεί, γευθεί ή ακουσθεί. Όλες οι πέντε αισθήσεις χρησιμοποιούνται στην ανάγνωση, την ομιλία, το άκουσμα ή τη γραφή της Εβραϊκής γλώσσας.

Σκεφτείτε την έννοια του Θεού στην Ελληνική και την Εβραϊκή σκέψη. Πόσο περισσότερο νοητική έννοια αποτελεί για την Ελληνική σκέψη και πόσο πιο απτή εικόνα για την Εβραϊκή. Πως συμμετέχει και επεμβαίνει στις ανθρώπινες υποθέσεις στη μία περίπτωση και πως στην άλλη. Οι γνωστές εικόνες της Βίβλου με την παρουσία του Θεού φερ’ ειπείν στη καιόμενη βάλτο ή στο Σινά διεγείρουν όλες τις αισθήσεις μας. Αντίθετα ο Θεός στην Ελληνική σκέψη αποτελεί «νεφέλωμα» που είναι αντιληπτό μάλλον με την βοήθεια της νόησης.

ΕΜΦΑΝΙΣΗ versus ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ

Η Ελληνική σκέψη περιγράφει τα αντικείμενα σε σχέση με την εμφάνισή τους. Η Εβραϊκή σκέψη σε σχέση με την λειτουργία τους.

Σκεφτείτε το κοινό μολύβι. Η Ελληνική περιγραφή θα ήταν: «είναι ένα ξυλάκι βαμμένο μαύρο με μολύβι στο εσωτερικό του». Ενώ για την Εβραϊκή σκέψη είναι: «αυτό με το οποίο γράφω».

Παρατηρούμε ότι στην Ελληνική γλώσσα κυριαρχούν τα επίθετα, ενώ στην Εβραϊκή τα ρήματα.

ΑΠΡΟΣΩΠΗ versus ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ

Η Ελληνική κουλτούρα περιγράφει τα αντικείμενα σε σχέση με το ίδιο το αντικείμενο. Η Εβραϊκή κουλτούρα περιγράφει τα αντικείμενο σε σχέση με το πρόσωπο.

Στο προηγούμενο παράδειγμα το μολύβι περιγράφεται από την Ελληνική σκέψη με το ρήμα «είναι»  (το μολύβι είναι ένα αντικείμενο ….), ενώ στην Εβραϊκή σκέψη σε σχέση με εμένα δηλαδή «εγώ γράφω».

Μπορώ να ισχυριστώ μεταφορικά πως σύμφωνα με την Ελληνική σκέψη σχεδιάζουμε πρώτα τον κύκλο και κατόπιν αναζητούμε το κέντρο του. Στην Εβραϊκή σκέψη ξεκινούμε από το κέντρο και κατόπιν αναζητούμε τον κύκλο. Απόρροια και συνέπεια αυτής της διαφορετικής προσέγγισης αποτελούν οι κατευθύνσεις κατά μεν την Ελληνική αντίληψη από το Όλον προς το κέντρο του (στον πυρήνα), ενώ κατά την Εβραϊκή αντίληψη από το κέντρο (τον πυρήνα) προς το Όλον. Ταυτόχρονα ο άνθρωπος στην πρώτη εκδοχή (την Ελληνική) θέτει τον εαυτό του προς αναζήτηση του κέντρου του Κόσμου, ενώ κατά την δεύτερη εκδοχή (την Εβραϊκή), τίθεται ο ΙΔΙΟΣ ως κέντρο και αναζητά τον Κόσμο.

Προσέξτε πως ακούγεται η Εβραϊκή περιγραφή στο Ελληνικό αυτί. Ως ο άκρατος ΕΓΩΙΣΜΟΣ και ΥΠΕΡΟΨΙΑ, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί ΙΔΙΟΤΗΤΑ του ΤΡΟΠΟΥ ΣΚΕΨΗΣ. Αντίθετα ο Ελληνικός τρόπος ακούγεται στο Ελληνικό αυτί ως η έκφραση της απόλυτης λογικής και μεθοδολογίας.

Δίνω μεγάλη σημασία στο σημείο αυτό διότι κοινές έννοιες και φιλοσοφικές αναζητήσεις ως προς το ίδιο όμως στοιχείο, εξ αιτίας –και ΜΟΝΟΝ εξ αυτού- του διαφορετικού τρόπου σκέψης, παρουσίασης ή περιγραφής αποκτούν άλλες ιδιότητες και δημιουργούν ΕΝΤΕΛΩΣ διαφορετικούς συνειρμούς στον καθένα.

Τρομάζω και μόνο με τη σκέψη, πως πόσο αίμα μπορεί να έχει χυθεί άδικα εξ αιτίας αυτού του λόγου…

ΠΑΘΗΤΙΚΑ versus  ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΑ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ

Τα Ελληνικά ουσιαστικά είναι λέξεις που αναφέρονται σε ένα πρόσωπο, τόπο ή πράγμα. Τα Εβραϊκά ουσιαστικά αναφέρονται στη δράση ενός προσώπου, τόπου ή πράγματος.

Το κύριο ουσιαστικό «Αθήνα» περιγράφεται από την Ελληνική σκέψη ως: «Η πρωτεύουσα της Ελλάδος», ενώ από την  Εβραϊκή σκέψη ως μάλλον: «Η πόλη στην οποία άνθισε ο Ελληνικός Πολιτισμός», δηλαδή στη μία περίπτωση το παθητικό ρήμα «είναι», ενώ στην άλλη το ενεργητικό ρήμα «ανθίζω».

Έχοντας στο νου μας όλα αυτά (εν είδη ως λεξικό συμβολισμών) ας προσπαθούμε να σκεφτούμε τον τρόπο περιγραφής των ΙΔΙΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ (το ΓΕΓΟΝΟΣ είναι ΓΕΓΟΝΟΣ) (Facts are sacred, comments are free) και ας αναλογιστούμε πως θα σχολιάζαμε το ΙΔΙΟ γεγονός αλλά την μία φορά με την Ελληνική σκέψη, την άλλη με την Εβραϊκή.

Είναι εκπληκτικό πόσο αντικρουόμενα συναισθήματα γεννώνται για το ΙΔΙΟ γεγονός και κάτω από το ΙΔΙΟ πρίσμα και ουσιαστικά την ΙΔΙΑ ερμηνεία μόνο και μόνο λόγω  της διαφορετικής πολιτισμικής προσέγγισης.

Τέλος θα ήθελα υπό μορφή πίνακα να εστιάσω σε κάποιες χαρακτηριστικές διαφορές μεταξύ της Ελληνικής και Εβραϊκής προσέγγισης, ο οποίος φυσικά μόνο ως  σημείο αναφοράς μπορεί να θεωρηθεί και αν και απηχεί τις δικές μου απόψεις μακράν απέχει από του να θεωρηθεί πλήρης ή ορθός.

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΜΕΤΑΞΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΒΡΑΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Ελληνική προσέγγιση

Εβραϊκή προσέγγιση

 

 

Ακριβής διαχωρισμός τομέων στην πραγματικότητα

Ασαφής και αλληλο-εμπλεκόμενη πραγματικότητα

 

 

Διαχωρισμός μεταξύ του φυσικού και υπερφυσικού

Το μεταφυσικό επιδρά στα πάντα

 

 

Γραμμική – σειριακή  λογική

Συμπλεκτική – μη γραμμική  λογική

 

 

Αδρός εγωκεντρισμός

Σημασία του να είσαι μέρος του συνόλου

 

 

Ανθρωποκεντρικό σύμπαν

Θεοκεντρικό σύμπαν

 

 

Προσωπική ζωή

Κοινωνική ζωή

 

 

Λόγος και αιτία προσδιορίζουν το  αποτέλεσμα

Ο Θεός προκαλεί τα πάντα στο σύμπαν του

 

 

Ο χρόνος είναι γραμμικός και διαιρείται σε οριοθετημένα τμήματα. Κάθε γεγονός είναι νέο

Ασάφεια προσδιορισμού χρονικής στιγμής. Κυκλικός ή σπειροειδής χρόνος. Παρόμοια γεγονότα συμβαίνουν συνεχώς

 

 

Ο χρόνος ως σημεία σε ευθεία γραμμή

Ο χρόνος υφίσταται από τα γεγονότα

 

 

Ο χώρος ως απόλυτο περιβάλλον

Ο χώρος προκύπτει από το περιεχόμενό του

Σημειώνω την παροιμιώδη (και μεγαλειώδη) έκφραση του Ηράκλειτου "Τα πάντα ρει, μηδέποτε κατά τ'αυτό μένειν", ενός εκ των μεγαλυτέρων Ελλήνων  Φιλοσόφων και θα ήθελα να επισημάνω πόσο δύσκολο είναι να προσδιορισθεί η θέση της στον παραπάνω πίνακα λόγω της τεράστιας δύναμης που διαθέτει και πόσο ίσως πιο γενική και «ανοικτή» είναι και από τις δύο μαζί προσεγγίσεις. 

Οι φιλοσοφικές προσεγγίσεις, οι εννοιολογικές εκφράσεις δεν είναι δυνατόν να ενταχθούν σε πίνακες συγκρίσεων. Δεν νομίζω πως υπάρχει μόνο μαύρο ή άσπρο. Αυτό επιθυμώ ιδιαιτέρως να  επισημάνω σε αυτό το άρθρο.

Σημείωση: Ευελπιστώ και πάλι στην κατανόησή σας  εάν δεν έχω αποδώσει με ακρίβεια το πνεύμα που διέπει το άρθρο αυτό. Το σκεπτικό αυτής της συνοπτικής και σύντομης  προσέγγισης έγκειται στην σπουδαιότητα που έχουν οι δύο τρόποι σκέψης, οι οποίοι αποτελούν και τους πυλώνες της πολιτιστικής ιστορίας της ανθρωπότητας. Η βαρύτατη Αρχαία Ελληνική κληρονομιά δεν αφήνει κανένα περιθώριο για άγνοια ή στενή αντίληψη. Αντιθέτως η βαθειά γνώση, η διερεύνηση άλλων αχαρτογράφητων περιοχών, η έρευνα (είτε κάποιος αποδέχεται το διαφορετικό είτε όχι) μόνο ανοικτούς ορίζοντες και ελεύθερο πνεύμα δημιουργούν.