Open Democracy 23.10.2012
Του Tarek Osman 

 

Όταν Ισλαμικές ομάδες δίνουν εντολές στις νομοθετικές και εκτελεστικές εξουσίες μιας χώρας, ο εξισλαμισμός της κοινωνίας ανάγεται σε κεντρικό θέμα. Νέα, ενθουσιώδη και γεμάτα ιδανικά μέλη επιθυμούν άμεσες κινήσεις: σαφείς νόμους, ευδιάκριτες πολιτικές θέσεις και κοινωνικές πολιτικές που θ’ αντανακλούν αυτή που θεωρούν ως ‘νίκη’ τους.

Μετά από ανάπαυλα περίπου δύο αιώνων, το κοινωνικο-πολιτικό Ισλάμ επιστρέφει για να κυριαρχήσει σ’ έναν ραγδαία αυξανόμενο αριθμό κοινωνιών. Σχεδόν όλες οι εκλογικές αναμετρήσεις – οι οποίες θα μπορούσαν αξιόπιστα να περιγραφούν ως ελεύθερες - που έλαβαν χώρα στον Αραβικό κόσμο μετά το ξέσπασμα της ‘Αραβικής Άνοιξης’ κατέληξαν σ’ εντυπωσιακές εμφανίσεις πολιτικών κομμάτων ή ομάδων μ’ εμφανές Ισλαμικό υπόβαθρο. Στο Ιράν, το Πακιστάν και, σε κάποιο βαθμό, την Ινδονησία, το πολιτικό Ισλάμ υπήρξε για δεκαετίες η κυρίαρχη δύναμη στην τοπική πολιτική. Κατά την τελευταία δεκαετία, το πολιτικό Ισλάμ σημειώνει επίσης άνοδο στην Τουρκία, τη Νιγηρία καθώς και στις μεγάλες Μουσουλμανικές κοινότητες στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ.

Η ένταση του πάθους - και της βίας – που παρακολούθησε ο κόσμος τον περασμένο μήνα σε διάφορα μέρη του Ισλαμικού κόσμου υποχρεώνει τους παρατηρητές να προβληματιστούν σχετικά με το πως αυτό το σημερινό κύμα εξισλαμισμού θα διαμορφώσει το μέλλον του Ισλαμικού κόσμου.

Η άνοδος του πολιτικού Ισλάμ ήταν η συνισταμένη διαφόρων μεταβλητών, εκ των οποίων ένας κρίσιμος παράγοντας υπήρξε η διόγκωση και η εμβάθυνση του ‘εξισλαμισμού’ πολλών Αραβικών και μη-Αραβικών κοινωνιών τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Από την Καζαμπλάνκα, το Αλγέρι, το Κάιρο, το Χαρτούμ, τη Δαμασκό, τη Βαγδάτη, την Κωνσταντινούπολη, την Τεχεράνη και τη Τζακάρτα ως το Ισλαμαμπάντ, ο αριθμός των τεμένων έχει πολλαπλασιαστεί. Οι Ισλαμικές ομάδες ηγούνται τακτικά φοιτητικών συλλόγων, δήμων, επαγγελματικών συνδικάτων και εργατικών ενώσεων. Τα Ισλαμικά σύμβολα εμφανίζονται όλο και περισσότερο στις διάφορες εκφάνσεις της ζωής. Ομάδες που αυτοπροσδιορίζονται ως "Ισλαμικές" (αν και με διαφορετικές ερμηνείες για το τι σημαίνει στην πραγματικότητα "Ισλαμικός") επεκτείνουν σημαντικά την παρουσία τους περνώντας συνήθως από το κήρυγμα και τον προσηλυτισμό στην οικοδόμηση οικονομικών υποδομών που, σε πολλές περιπτώσεις, δικτυώνονται σε διάφορες χώρες.

Και σταδιακά ο διογκωμένος εξισλαμισμός καθόρισε τον τρόπο που αυτοπροσδιορίζονται μεγάλα τμήματα των κοινωνιών αυτών - όχι περνώντας απότομα από την παραδοσιακή εθνική ιδιαιτερότητα σε ευρύτερες Ισλαμικές ταυτότητες αλλά συγχωνεύοντας το εθνικό με το Ισλαμικό. Χρησιμοποιώ τον πληθυντικό στις ‘ταυτότητες’ επειδή αυτοί οι Ισλαμικοί χαρακτηρισμοί ούτε συμμορφώθηκαν σ’ ένα συγκεκριμένο σύνολο αξιών ούτε συνέκλιναν γύρω από ένα μοναδικό και ξεχωριστό σύστημα ηθών. Κι όμως, όλα περιστρέφονταν γύρω από τη συνάφεια με τις παλιές, πρώτες Ισλαμικές κοινότητες, μια κοινή πίστη σε μια ασαφή έννοια ενός ‘έθνους’ και, κατά βάθος, τη βεβαιότητα στο Ισλαμικό σύστημα πεποιθήσεων που διαχωρίζει τους Μουσουλμάνους απ’ όλους τους μη-Μουσουλμάνους συμπεριλαμβανομένων κι όσων μοιράζονται μια εθνικότητα.

Τέσσερις λόγοι στηρίζουν τη σημερινή άνοδο του πολιτικού Ισλάμ. Πρώτον: τα μεγάλα πολιτικά Ισλαμικά κινήματα έχουν εξελίξει την ρητορική τους κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαπέντε χρόνων. Έχουν προχωρήσει πέρα από την απορριπτική τοποθέτηση που χαρακτήριζε την περίοδο από τη δεκαετία του 1960 ως εκείνη του 1990. Έχουν απορρίψει την αποκλειστική πίστη στο Ισλαμικό Ummah (έθνος) κι έχουν υιοθετήσει προοδευτικές θέσεις: Η κοινωνική αφήγησή τους έχει γίνει πιο ανεκτική (ιδιαίτερα απέναντι στις νέες μόδες που κυριαρχούν στην κοινωνική ζωή των νεαρών Μουσουλμάνων) κι έχουν αναπτύξει πολλαπλές αφοσιώσεις - αποδεχόμενοι την πίστη σε εθνικά κράτη (κι όχι μόνο στο Ummah), αναγνωρίζοντας την έννοια των ‘πολιτών’ και συμφωνώντας να εργαστούν μέσω εθνικών εκλογών - σε αντίθεση με τις θεολογικές ιεραρχίες. Δεύτερον: τα περισσότερα πολιτικά Ισλαμικά κινήματα οικοδόμησαν κοινωνικο-οικονομικές υποδομές που αποδείχθηκαν εξαιρετικά αποτελεσματικές στην εδραίωση της παρουσίας τους σε εκλογικές περιφέρειες. Αυτό έγινε ιδιαίτερα εμφανές στην Αίγυπτο και το Μαρόκο αλλά, το ίδιο φαινόμενο, με διαφορετικές μορφές, έλαβε χώρα στην Τουρκία, την Ινδονησία και σε διάφορες Μουσουλμανικές κοινότητες στην Ευρώπη. Τρίτον: Αντιμετώπισαν πολύ περιορισμένο ανταγωνισμό. Με μόνη εξαίρεση τον Τουρκικό εθνικισμό, ούτε μία εναλλακτική ιδεολογία δεν προσπάθησε να βγάλει τη θρησκεία από τη δημόσια ζωή - ακόμη και σε σχετικά φιλελεύθερες κοινωνίες όπως αυτές της Αιγύπτου, της Τυνησίας, της Συρίας και του Λιβάνου. Επιπλέον, οι ανταγωνιστές τους - τα κοσμικά καθεστώτα που κυβέρνησαν πολλά μέρη του Ισλαμικού κόσμου τις τελευταίες επτά δεκαετίες - είχαν βυθιστεί σε σκανδαλώδη επίπεδα διαφθοράς και μια θαμπάδα μεταξύ δύναμης και πλούτου που είχε μειώσει σημαντικά τη νομιμότητά τους. Ο τέταρτος παράγοντας ήταν οικονομικός. Η σταδιακή απόσυρση πολλών κυβερνήσεων του Ισλαμικού κόσμου από την παροχή υπηρεσιών και η αντικατάστασή τους με ανοργάνωτες κοινωνικές υποδομές, πολλές από τις οποίες χρηματοδοτούνταν και ελέγχονταν από διάφορα Ισλαμικά κινήματα. Η μετανάστευση δεκάδων εκατομμυρίων Μουσουλμάνων στον Κόλπο και οι επακόλουθες αλλαγές στη σύνθεση των μεσαίων τάξεων των κοινωνιών που αυτοί οι μετανάστες είχαν αφήσει - οδήγησαν στην ενίσχυση της Ισλαμικής ρητορικής γενικά και την αποδυνάμωση του ‘εθνικισμού’. Οι λόγοι αυτοί μετατόπισαν σταδιακά την πίστη των μεσαίων (και μικροαστικών) τάξεων των χωρών αυτών από τις παραδοσιακά κυρίαρχες κοσμικές ελίτ της εξουσίας στα Ισλαμικά κινήματα. Σήμερα, σε διαφορετικό βαθμό στις μεγαλύτερες Ισλαμικές κοινωνίες, η κοινωνική βάση του πολιτικού Ισλαμισμού εκτείνεται πέρα από τους φτωχούς και τους στερημένους.

Όμως ο κοινωνικο-πολιτικός Ισλαμισμός δεν είναι μια ομοιογενής οντότητα. Κατά την τελευταία δεκαετία, οι ηγέτες των Ισλαμικών κινημάτων στην Αίγυπτο, την Τυνησία, το Μαρόκο, το Κουβέιτ και αλλού δημοσίευσαν μανιφέστα που αποδέχονται τις αρχές του πολιτικού πλουραλισμού και την έννοια ‘ενός σύγχρονου κράτους’ που δεν ανταποκρίνεται άμεσα στην Ισλαμική νομολογία. Τα Ισλαμικά κινήματα στην Τουρκία και το Πακιστάν υπήρξαν πρωτοπόροι στην κατοχύρωση κοσμικών αρχών αν και διαφέρουν σημαντικά όσον αφορά στην εφαρμογή τους. Δύο, όμως, πράγματα είναι υψίστης σημασίας. Το πρώτο είναι ότι, σε όλες τις βασικές πολιτικές Ισλαμικές ομάδες, υπάρχουν εμφανείς διαφορές μεταξύ, αφενός, οξυδερκών ηγεσιών που είναι πρόθυμες να διευρύνουν το εκλογικό τους σώμα και να μην ανησυχήσουν την τεράστια μεσαία τάξη των κοινωνιών αυτών που είναι ευσεβής και συντηρητική αλλά όχι απαραίτητα υπέρ ενός θρησκευτικού κράτους και, αφετέρου, εργατών με ιδεολογικά κίνητρα που είναι αποφασισμένοι για εξισλαμισμό των κοινωνιών τους. Η δεύτερη διευκρίνιση είναι ότι διάφοροι τύποι Σαλαφιστικών κινημάτων (τα οποία είναι πολύ πιο συντηρητικά και λιγότερο πολιτικοποιημένα από τις υπόλοιπες Ισλαμικές ομάδες) γίνονται ολοένα και πιο ισχυρά στον Ισλαμικό κόσμο. Υποστηρίζουν αυστηρές ερμηνείες του Ισλάμ στα πρότυπα των πρώτων Ισλαμικών κοινοτήτων, απόψεις που δεν ανταποκρίνονται στις κληρονομηθείσες κουλτούρες χωρών όπως το Μαρόκο, η Τυνησία, η Αίγυπτος, η Τουρκία κλπ. Σε μεγάλο βαθμό, η Σαλαφιστική ιδεολογία καταργεί την πνευματική πρόοδο που έχει επιτελεστεί κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες από το μετριοπαθές Ισλαμικό κίνημα. Οι ομάδες αυτές αρχίζουν να φέρνουν στο προσκήνιο έντονες συζητήσεις (και απαρχές αντιπαραθέσεων) στο εσωτερικό των Ισλαμικών κινημάτων για το βαθμό στον οποίο θρησκευτικά κείμενα, θεολογικές σχολές σκέψης ή μεσαιωνικές θρησκευτικές ερμηνείες πρέπει να καθοδηγούν τον τρόπο διακυβέρνησης των Ισλαμικών κομμάτων και τη βάση του κοινωνικού συμβολαίου μεταξύ αυτών των κινημάτων και των κοινωνιών τους.

Ο πρωταρχικός στόχος σχεδόν όλων των πολιτικών Ισλαμικών ομάδων δεν είναι η επίτευξη κοινοβουλευτικών πλειοψηφιών ή ο έλεγχος προεδριών αλλά ο σταδιακός εξισλαμισμός των κρατών - και των κοινωνιών τους. Ήταν σχετικά εύκολο να δεσμεύονται σ’ αυτόν τον στόχο μακροπρόθεσμα όταν αυτές οι ομάδες ήταν - στις περισσότερες περιπτώσεις - παράνομες αντιπολιτεύσεις που επικεντρώνονταν στη μεγιστοποίηση της κοινωνικής και πολιτικής παρουσίας τους σε συστήματα που κυριαρχούνταν από κοσμικά καθεστώτα. Όταν Ισλαμικές ομάδες δίνουν εντολές στις νομοθετικές και εκτελεστικές εξουσίες μιας χώρας, ο εξισλαμισμός της κοινωνίας ανάγεται σε κεντρικό θέμα. Νέα, ενθουσιώδη και γεμάτα ιδανικά μέλη πολλών ομάδων, ιδιαίτερα εκείνοι που πιστεύουν ότι πρόσφεραν αποφασιστική στήριξη σε επαναστάσεις που μεταμόρφωσαν τα πολιτικά τοπία των χωρών τους, επιθυμούν άμεσες κινήσεις: σαφείς νόμους, ευδιάκριτες πολιτικές θέσεις και κοινωνικές πολιτικές που θ’ αντανακλούν αυτή που θεωρούν ως ‘νίκη’ τους. Σήμερα στην Αίγυπτο, την πιο στρατηγική Αραβική χώρα κι ένα από τα κράτη με την μεγαλύτερη πολιτιστική επιρροή στον Ισλαμικό κόσμο, πολλά ηγετικά στελέχη της Μουσουλμανικής Αδελφότητας επικαλούνται μια ‘ιστορική επιταγή’: ένας αιώνας αγώνων από την ίδρυση της Αδελφότητας αρχίζει πλέον ν’ αποδίδει καρπούς. Η οργάνωση παίρνει τον έλεγχο της Αιγύπτου και πρόκειται να ξεκινήσει ένα εγχείρημα "Ισλαμικού διαφωτισμού" που θα πηγάζει από την Αίγυπτο και θ’ αγκαλιάζει ολόκληρο τον Ισλαμικό κόσμο.

Ο εξισλαμισμός της κοινωνίας θ’ αντιπαρέλθει κατοχυρωμένες έννοιες εθνικισμού. Είναι ένα πράγμα να ταυτίζεσαι θρησκευτικά με μια συγκεκριμένη πίστη και είναι κάτι εντελώς διαφορετικό να το αποδέχεσαι ως ένα κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο αναφοράς. Το πολιτικό Ισλάμ, χτίζοντας πάνω στο ίδιο το Ισλάμ, βασίστηκε στην αντίθεση σε όλα τα πολιτιστικά, φυλετικά, κληρονομικά και εθνικά διακριτά χαρακτηριστικά. Η συμμετοχή (ή μη) στη θρησκεία ήταν - και παραμένει - η βασική διάκριση κάθε “Ισλαμικής κοινωνίας” καθώς και μια σαφής διαφοροποίηση μεταξύ της κατοικίας του Ισλάμ (της γης του Ισλαμικού έθνους η οποία εξ’ ορισμού εκτοπίζει οποιαδήποτε κάθε εθνικότητα) και του υπόλοιπου κόσμου. Σ’ αυτή την κοσμοθεωρία, τα πολιτικά δικαιώματα συνδέονται άμεσα με τις ατομικές θρησκείες των ατόμων κι όχι με την έννοια του συνόλου των πολιτών.

Αυτό είναι ιδιαίτερα αμφιλεγόμενο σε κράτη με λαμπρές εθνικές κληρονομιές, με μακραίωνες ιστορίες και μια εκλεπτυσμένη αίσθηση ταυτότητας όπως το Μαρόκο, η Τυνησία, η Συρία και η Αίγυπτος. Η άνοδος στην εξουσία του πολιτικού Ισλάμ αναγκάζει αυτές τις κοινωνίες ν’ αντιμετωπίσουν σημαντικά ερωτήματα σχετικά με τη φύση του κράτους, τη μορφή του συστήματος διακυβέρνησης, τα κοινωνικά πλαίσια αναφοράς και τις αντιλήψεις της διεθνούς τοποθέτησης: πρέπει η εξωτερική πολιτική των χωρών αυτών να καθοδηγείται από τις γενικές αρχές του Ισλαμικού Ummah ή από τα στενά συμφέροντα των εθνικών κρατών; Αυτά τα ερωτήματα είχαν απορριφθεί κατά τη διάρκεια του επαναστατικού αναβρασμού και εν μέσω των σοβαρών οικονομικών προβλημάτων αλλά αποκτούν μεγάλη σημασία καθώς παίρνουν σάρκα και οστά νέα συστήματα εξουσίας. Αυτά τα ερωτήματα έρχονται επίσης στο προσκήνιο σε χώρες όπου το πολιτικό Ισλάμ είναι στην εξουσία εδώ και δεκαετίες, κυρίως στο Ιράν και, σ’ ένα διαφορετικό πλαίσιο, στο Πακιστάν. Διαφορετικοί κοινωνικο-πολιτικοί παράγοντες θα έχουν αποκλίνουσες απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα. Οι παραλλαγές των απόψεων θα εμπλουτίσουν τις συζητήσεις. Όμως, όλα τα βλέμματα - εσωτερικά και εξωτερικά - θα είναι στραμμένα στα κυρίαρχα Ισλαμικά κόμματα στα κοινοβούλια και τις κυβερνήσεις και στο αν θα προσπαθήσουν να προσεγγίσουν κι άλλες κοινωνικές ομάδες στις ευρύτερες εκλογικές περιφέρειες των χωρών τους ή θα επιστρέψουν σταδιακά στις ιδεολογικές ρίζες τους θυσιάζοντας το κοσμικό στο βωμό του ιερού.

Η διαφάνεια είναι επίσης ένα θέμα. Υπάρχει μια ανησυχία ότι οι εκλεγμένοι ηγέτες που εκπροσωπούν Ισλαμικά κόμματα είναι μέρος των ευρύτερων μηχανισμών λήψης αποφάσεων στις ομάδες που δημιούργησαν και συνεχίζουν να χρηματοδοτούν αυτά τα κόμματα. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα στον Αραβικό κόσμο. Σε πολλές περιπτώσεις, οι μηχανισμοί στη διαδικασία λήψης αποφάσεων των Ισλαμικών κομμάτων δεν εμπίπτουν στην αρμοδιότητα του εκλογικού σώματος και εκτείνονται πέραν των θεσμικών ελέγχων και ισορροπιών που οι πρόσφατες επαναστάσεις προσπαθούν να χτίσουν ή να επαναφέρουν στη ζωή. Σε διάφορες Ισλαμικές χώρες, καθώς προχωρούν οι διαδικασίες εκπόνησης νέων συνταγμάτων, σχηματισμού κυβερνήσεων και διαπραγμάτευσης διεθνών θέσεων, οι ρόλοι των μη εκλεγμένων θεολογικών αυθεντιών θ’ αμφισβητηθούν: πού κατοικοεδρεύει η πραγματική εξουσία και ποιος ελέγχει πραγματικά τη διαδικασία λήψης αποφάσεων;

Η βία είναι επίσης μια ανησυχία. Η βία υπήρξε πάντα ένα θεμελιώδες στοιχείο του σύγχρονου πολιτικού Ισλαμισμού. Η Μουσουλμανική Αδελφότητα κατείχε έναν μυστικό μηχανισμό για δεκαετίες. Στην Αλγερία, την Υεμένη, το Πακιστάν, το Μπαγκλαντές, την Αίγυπτο και το Σουδάν, οι Ισλαμιστικές ομάδες έχουν πολεμήσει στρατιωτικά τα κυρίαρχα καθεστώτα. Η Ισλαμική αντίσταση εναντίον του Gaddafi στη Λιβύη και του Assad στη Συρία ήταν (και συνεχίζει να είναι) ένοπλη. Και παρόλο που το τζιχαντιστικό πολιτικό Ισλάμ (που αποσκοπούσε στο ξύπνημα της θρησκευτικής κυριαρχίας και νομοθεσίας σε Ισλαμικές κοινωνίες που απέτυχαν να επιβάλουν την Ισλαμική Σαρία) έχει περιθωριοποιηθεί, παραμένει εξαιρετικά ισχυρός ο ισχυρισμός ότι η Ισλαμική Σαρία πρέπει να είναι ο μοναδικός οδηγός στη νομοθεσία και το Ισλάμ το απόλυτο πλαίσιο αναφοράς για τις κοινωνίες. Η αντίληψη ορισμένων Ισλαμικών ομάδων, στις δεκαετίες του 1970 και του 1980, ότι ορισμένα κράτη μέλη, κυρίως στον Αραβικό κόσμο, δεν ήταν αρκετά Ισλαμικά ήταν που τις έκανε να καταφύγουν στη βία. Κι εντός του διεθνούς Ισλαμιστικού κινήματος εξακολουθούν να υπάρχουν ισχυρές φωνές που δεν έχουν αποκηρύξει τη "fiqh al-unf" (τη νομολογία της βίας). Πολλοί παρατηρητές, ειδικά μέσα στον Ισλαμικό κόσμο, βρίσκουν αυτήν την ιστορία ανησυχητική.

Είναι αρκετά ασφαλές να υποθέσουμε ότι ένα μεγάλο μέρος της επιτυχίας των πολιτικών Ισλαμικών ομάδων ήταν αποτέλεσμα - δικαιολογημένα - της παρουσίασής τους ως φρέσκων εναλλακτικών λύσεων απέναντι σε αποτυχημένα πολιτικά συστήματα. Όμως, οι πολιτικές καταστάσεις στο Ιράν, την Τουρκία και το Σουδάν, όπου κυριαρχούν για χρόνια διαφορετικές μορφές του πολιτικού Ισλάμ, αποδεικνύουν ότι η δυναμική αυτή είναι περιορισμένη σε κλίμακα και χρόνο. Το ίδιο θα συμβεί και σε πολλές χώρες της Αραβικής Άνοιξης. Όσο περισσότερο κυριαρχούν οι πολιτικές Ισλαμικές ομάδες και παίρνουν το πηδάλιο στα ταραγμένα νερά της οικονομίας, τόσο περισσότερο οι πληθυσμοί τους - και ειδικά τα στοιχεία που τους ψήφισαν στην εξουσία - θα τους ζητούν να λογοδοτήσουν. Ο Αραβικός πολιτικός Ισλαμισμός, ειδικά, θ’ αποδειχθεί ανεπαρκής. Οι περισσότερες Αραβικές πολιτικές Ισλαμικές ομάδες έχουν εμπειρία δεκαετιών στην επιβίωση υπό βάναυσα καθεστώτα, την οργάνωση αντιστασιακών επιχειρήσεων, την οικοδόμηση και τη διατήρηση δομών περιορισμένης παροχής υπηρεσιών καθώς και τη διαχείριση προεκλογικών εκστρατειών αλλά πολύ περιορισμένη εμπειρία στη διακυβέρνηση και την αντιμετώπιση πολύ δύσκολων μακρο κοινωνικο-οικονομικών προβλημάτων. Αυτές οι πιέσεις θα τους στοιχίσουν σχεδόν σίγουρα σε πολιτικό κεφάλαιο, γόητρο και ψήφους.

Αυτό το κύμα εξισλαμισμού σε μια περίοδο ιστορικών αλλαγών θα μπορούσε να κινητοποιήσει κοσμικά κόμματα και ευρύτερα τμήματα νεαρών Μουσουλμάνων, κυρίως στο φιλελεύθερο κοσμικό στρατόπεδο, ώστε να έρθουν σε επαφή, να συγκεντρώσουν σημαντικούς πόρους και να προωθήσουν ρεαλιστικά προγράμματα που ενδέχεται να έχουν σοβαρές πιθανότητες να κατανοηθούν από την διογκούμενη και φιλόδοξη μεσαία τάξη των μεγάλων Ισλαμικών κοινωνιών. Αυτό αρχίζει να συμβαίνει στο Μαρόκο, την Τυνησία, την Αίγυπτο και - σε διαφορετικές συνθήκες - σε τμήματα του Κόλπου όπου κοσμικά πολιτικά κόμματα που τα πήγαν αρκετά άσχημα στις πρόσφατες εκλογές πειραματίζονται τώρα με νέες ιδέες, συμμαχίες και τρόπους διεύρυνσης της στήριξής τους. Κι ενώ οι περισσότερες πολιτικές Ισλαμιστικές ομάδες βασίζονται στην πειθαρχία και τα δομημένα κοινωνικά και οικονομικά δίκτυα στις πολιτικές δραστηριότητές τους, οι νέες ομάδες χρησιμοποιούν νέες μορφές ακτιβισμού που κυμαίνονται από διαμαρτυρία στον κυβερνοχώρο σε τυχαίες κινητοποιήσεις στο δρόμο, τακτικές που έχουν ήδη αποδείξει την αποτελεσματικότητά τους. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς τα διάσπαρτα μικρά φιλελεύθερα κόμματα να συνενώνονται γρήγορα σε συνεκτικές δομές που να είναι σε θέση να διαβρώσουν, σε σύντομο χρονικό διάστημα, τις δεσπόζουσες θέσεις των μεγάλων Ισλαμικών ομάδων. Σιγά-σιγά όμως, το δέος της ανόδου του πολιτικού Ισλάμ θα εξασθενίσει καθώς αναδύονται βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις.

Τα περισσότερα Ισλαμικά κινήματα συνεχίζουν να εξελίσσονται και θα πάρουν διαφορετικές μορφές. Ορισμένα κόμματα θα προσπαθήσουν να επιφέρουν το Τουρκικό "μοντέλο του ΑΚΡ": οικονομικός φιλελευθερισμός, παραμέρισμα των δομών του βαθιού κράτους (κυρίως του στρατού) και ικανοποίηση των μεσαίων και μικροαστικών στρωμάτων μέσω ενός συνδυασμού ευσέβειας, πραγματισμού και λαϊκισμού. Αυτό έχει ήδη αρχίσει ν’ αναδύεται ως το modus operandi ορισμένων νέων Ισλαμικών κομμάτων στη Βόρεια Αφρική, αν και, σε αντίθεση με την Τουρκία, πολλές από αυτές τις Αραβικές κοινωνίες δεν υπέστησαν αυστηρή εκκοσμίκευση και ως εκ τούτου υπάρχει περιορισμένη υποστήριξη στα κοσμικά κόμματα που αποσκοπούν να βάλουν νομικούς και πολιτικούς περιορισμούς στους Ισλαμιστές. Άλλα Ισλαμικά κόμματα μπορεί ν’ ανακαλύψουν εκ νέου τα μοντέλα βάσει των οποίων δημιουργήθηκαν οι ιδρυτικές τους ομάδες: μια προσπάθεια επιστροφής στα ιδανικά των πρώτων Ισλαμικών κοινοτήτων. Η ‘ιστορική στιγμή’ που πολλές Αραβικές Ισλαμικές ομάδες βιώνουν σήμερα θα μπορούσε να οδηγήσει σε ρεαλισμό ή, με την αλαζονεία της εξουσίας, σε ακαμψία και ανταγωνισμό.

Αυτή η ιστορική στιγμή - με το δυναμικό και το ρίσκο της – ωθεί πολύ κοσμικούς Μουσουλμάνους και μη Μουσουλμάνους να εκφράσουν τις απόψεις τους για το μέλλον των κοινωνιών τους καθώς και τις ανησυχίες τους σχετικά με την παρουσία και τον ρόλο τους σ’ αυτό το μέλλον. Κάποιοι αντιλαμβάνονται τον σταδιακό εξισλαμισμό των κοινωνιών τους κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών - του οποίου δεν είναι παρά ένα σύμπτωμα η πρόσφατη άνοδος του πολιτικού Ισλάμ - ως απειλή για την εθνική τους ταυτότητα. Διακρίνουν ένα ασυμβίβαστο μεταξύ της Ισλαμικής ταυτότητας και της τοπικής εθνικότητας. Κατά την τελευταία δεκαετία, η τέχνη υπήρξε το πιο συναρπαστικό μέσο για την παρουσίαση αυτών των ανησυχιών. Στο Κάιρο, την Τεχεράνη και την Κωνσταντινούπολη, παραδοσιακά τα πολιτιστικά κέντρα με τη μεγαλύτερη επιρροή στον Ισλαμικό κόσμο, νέοι καλλιτέχνες δημιουργούν λογοτεχνία, μουσική, κινηματογράφο, θέατρο και νέα ψηφιακά καλλιτεχνικά σχήματα που με πολλούς τρόπους αμφισβητούν το πως αυτές οι κοινωνίες έβλεπαν συμβατικά τους εαυτούς τους. Μερικά από τα πιο συναρπαστικά έργα προκαλούν βαθιά ριζωμένες συντηρητικές απόψεις. Κι ενώ παρόμοιες ιδέες που δημιουργήθηκαν σχεδόν πριν από έναν αιώνα στις ίδιες πρωτεύουσες (και άλλες) στόχευαν κυρίως στις πολιτιστικές ελίτ των κοινωνιών αυτών (και των προνομιούχων που ελκύονταν σ’ αυτά τα πολιτιστικά και εκπαιδευτικά κέντρα), η σημερινή παραγωγή απευθύνεται στις μεγάλες μάζες. Ένα κομμάτι της νέας δημιουργικής δουλειάς εδώ έχει να κάνει με το τι σημαίνει να είσαι μη Μουσουλμάνος σ’ αυτές τις κοινωνίες και αναφέρεται στο Ισλάμ ως μιας κοινωνικής δύναμης μέσα από τα μάτια των άλλων. Σε αυτές τις συζητήσεις συμβάλλουν και Μουσουλμάνες. Ενώ στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, λίγες φωτισμένες γυναίκες - σχεδόν όλες από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα των κοινωνιών τους – ηγούνταν των φεμινιστικών κινημάτων τους, σήμερα ένα σημαντικό ποσοστό επιχειρηματιών, τηλεοπτικών και κινηματογραφικών αστέρων και διακεκριμένων σχολιαστών μεγάλων - και σε ορισμένες περιπτώσεις πολύ συντηρητικών - Ισλαμικών κοινωνιών είναι γυναίκες. Πολλές απ’ αυτές αξιοποιούν την οικονομική δύναμη και υπεροχή τους για την ενδυνάμωση των γυναικών των μικροαστικών και κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Οι εξελίξεις αυτές αποκτούν τεράστια ορμή λόγω της εκθετικής αύξησης της γυναικείας εκπαίδευσης (ιδίως σε πανεπιστημιακό επίπεδο) σε ολόκληρο τον Ισλαμικό κόσμο, των ταχέως αυξανόμενων ποσοστών οικογενειών των οποίων αρχηγός είναι η μητέρα ή η κόρη και της δυναμικής που δίνουν σ’ αυτές τις ιδέες τα ψηφιακά και κοινωνικά media.

Η Ισλαμική ιστορία δεν έχει ένα μακρο κοινωνικό κίνημα αντίστοιχο με την Αγγλική, τη Γαλλική ή την Αμερικανική επανάσταση - κάποιο που να πυροδότησε μια ριζική μεταμόρφωση της κοινωνικο-πολιτικής δομής κοινωνιών, ν’ απέρριψε παλιές κυβερνούσες οντότητες και να έθεσε τα θεμέλια νέων συστημάτων που να βασίζονται σε γνήσια εκπροσώπηση και ελέγχους και ισορροπίες μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων. Στις περισσότερες από τις μεγαλύτερες Ισλαμικές χώρες, παλαιά συστήματα μεταλλάχθηκαν και εξελίχθηκαν, μερικές φορές λόγω εσωτερικών προβλημάτων και, μερικές φορές, ως αποτέλεσμα ξένων παρεμβάσεων. Όμως οι θεμελιώδεις δομικές δυνάμεις παρέμειναν οι ίδιες. Κι έτσι το Ισλάμ, βασικός πυλώνας όλων των κυρίαρχων κοινωνικών δομών σ’ αυτές τις κοινωνίες, διατήρησε τη θέση του στο κέντρο - ή σχεδόν – της διαδικασίας λήψης πολιτικών αποφάσεων.

Ο Γάλλος στοχαστής Tocqueville παρατήρησε κάποτε ότι η Εκκλησία είναι το πιο ισχυρό κόμμα στις ΗΠΑ. Η παρατήρηση αυτή θα μπορούσε να γίνει για το τζαμί σε όλο τον Ισλαμικό κόσμο. Προς το παρόν, ο κοινωνικο-πολιτικός Ισλαμισμός δείχνει ανίκητος. Όμως, ο Ισλαμικός - και ειδικά ο Αραβικός - κόσμος έχει δει την άνοδο ιδεολογιών που ήρθαν να κυριαρχήσουν σ’ αυτές τις κοινωνίες (και τη φαντασία), από τον Ισλαμικό φιλελευθερισμό στα τέλη του 19ου αιώνα, στη χρυσή εποχή του σύγχρονου Αραβικού πολιτισμού των δεκαετιών του 1930 και του 1940, στον Αραβικό εθνικισμό από τη δεκαετία του 1950 μέχρι τη δεκαετία του 1970. Όλα απέτυχαν. Και το κοινωνικο-πολιτικό Ισλάμ αντιμετωπίζει σχετικά δυσκολότερες συνθήκες σήμερα: εξαιρετικά νεαρά δημογραφικά στοιχεία με υψηλές προσδοκίες και περιορισμένη υπομονή, ελεύθερα μέσα ενημέρωσης που καθιστούν αδύνατη την απόκρυψη λαθών ή πραγματικοτήτων και μια κληρονομιά συνεχών μακροοικονομικών αποτυχιών που οι νεαροί Μουσουλμάνοι κληρονόμησαν αλλά στις οποίες δεν συνέβαλαν. Η ελπίδα πρέπει να είναι ότι οι νέες δυνάμεις που κυριαρχούν σ’ αυτή τη νέα εποχή έχουν μάθει από τα λάθη του παρελθόντος.

 http://www.opendemocracy.net/tarek-osman/islamisation-and-future-of-islamic-world